Toprak tipleri, oluşum süreçlerine, iklim koşullarına, ana materyale ve diğer çevresel faktörlere göre sınıflandırılır. Genetik açıdan topraklar, zonal (bölgesel), intrazonal (bölge içi) ve azonal (bölgesiz) olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Bu sınıflama, toprağın olgunluk derecesini, horizon gelişimini ve dağılımını dikkate alır. Aşağıda her grubu detaylı olarak ele alacağız. Ayrıca, uluslararası sınıflamaları (örneğin, ABD Toprak Taksonomisi) ve Türkiye’deki örnekleri ekleyeceğiz.
6.1.Klasik Sınıflandırma (Genetik)
Bu sınıflama, pedojenez rejimleriyle yakından ilişkilidir. Zonal topraklar iklime bağlı olarak belirli kuşaklarda dağılırken, intrazonal topraklar yerel faktörlere (örneğin, drenaj veya tuzluluk) bağlıdır. Azonal topraklar ise genç olup, horizon gelişimi sınırlıdır.
6.1.1.Zonal Topraklar
Zonal topraklar, iklim koşullarına bağlı olarak oluşmuş, olgun horizonlara sahip ve yeryüzünde belirli kuşaklar boyunca dağılan topraklardır. Bunlar, pedalfer (nemli iklimlerde Al ve Fe zengin) ve pedokal (kurak iklimlerde Ca zengin) gibi alt gruplara ayrılır. Nemli iklimlerde yıkanma yoğun olduğundan A horizonu humusça zengin, B horizonu ise demir ve alüminyum bileşikleri bakımından zengindir. Kurak iklimlerde ise yıkanma azdır ve kalsiyum karbonat birikimi yaygındır.
Aşağıda başlıca zonal toprak örnekleri verilmiştir:
- Tundra Toprakları: Soğuk ve nemli tundra bölgelerinde görülür. Donma-çözülme döngüsü nedeniyle toprak oluşumu yavaş ilerler. Organik madde birikimi fazladır, ancak ayrışma sınırlıdır. A horizonu ince ve asidik, permafrost (kalıcı don) tabakası yaygındır. Besin fakiri olup, bitki örtüsü sınırlıdır. Örnek bölgeler: Kuzey Sibirya, Alaska.
- Podzol Toprakları: Soğuk-nemli orman bölgelerinde (yıllık yağış >700 mm) podzollaşma ile oluşur. Kalın O horizonu (humus katmanı) vardır. A horizonu solgun ve silisçe zengin, B horizonu ise Fe ve Al birikimiyle sertleşmiş “hard pan” tabakası içerir. Asidik ve besin fakiri. Örnek bölgeler: Kuzey Avrupa, Kanada’nın kuzeyi.
- Kahverengi Orman Toprakları: Ilıman nemli orman bölgelerinde görülür. Orta derecede yıkanma ile humusça zengin A horizonu oluşur. B horizonunda kil birikimi vardır. Verimli olup, orman tarımına uygundur. Örnek bölgeler: Batı Avrupa, ABD’nin doğusu.
- Terra Rossa (Kırmızımsı Akdeniz Toprakları): Akdeniz ikliminde, kireçtaşı ana kayaç üzerinde lateritleşmeye benzer süreçlerle oluşur. Demir oksidasyonu nedeniyle kırmızı renklidir. Organik madde az, ancak drenajı iyidir. Örnek bölgeler: Akdeniz kıyıları, Türkiye’nin batısı.
- Kahve ve Kestane Renkli Topraklar: Yarı kurak step bölgelerinde görülür. Orta derecede yıkanma ile A horizonu humusça orta zenginliktedir. B horizonunda hafif kalsiyum birikimi vardır. Tahıl tarımına elverişlidir. Örnek bölgeler: İç Anadolu (kestane renkli).
- Çernezyomlar (Kara Topraklar): Ilıman kurak step bölgelerinde (örneğin, Ukrayna bozkırları) oluşur. Kalın, humusça zengin A horizonu (kara renk) vardır. Yıkanma az, besin zengin. Dünyanın en verimli topraklarından biri. Örnek bölgeler: Rusya, Ukrayna, ABD’nin orta batısı.
- Lateritler: Sıcak-nemli tropikal bölgelerde lateritleşme ile oluşur. Silis yıkanır, Fe ve Al oksitler birikir; kırmızı ve sert yapıdadır. Organik katman yok denecek kadar az, besin fakiri. Boksit yatakları içerir. Örnek bölgeler: Amazon, Afrika tropikleri.
- Çöl Toprakları: Kurak çöl bölgelerinde görülür. Yıkanma minimum, A horizonu ince ve açık renkli. B horizonunda kalsiyum karbonat (kaliş) birikimi vardır. Besin fakiri, tuzluluk yüksek. Örnek bölgeler: Sahra, Arabistan.
6.1.2.Intrazonal Topraklar
Intrazonal topraklar, zonal kuşak içinde yerel etkenlerle (kayaç türü, topoğrafya, su seviyesi) oluşmuş ve dağılımları sınırlı olan topraklardır. İklimden ziyade yerel faktörler egemendir.
- Halomorfik (Tuzlu) Topraklar: Kurak-yarı kurak bölgelerde tuzlaşma ile oluşur. Yüksek taban suyu ve kapilarite nedeniyle tuzlar yüzeyde birikir. Çoraklaşma yaygındır. Örnek: Karadağ-Karapınar (Türkiye).
- Hidromorfik Topraklar: Drenajı bozuk, su altında kalan alanlarda gleyleşme ile oluşur. Oksijensiz ortamda mavimsi-gri renk alır. Bataklık topraklarıdır.
- Kalsimorfik Topraklar:
- Vertisoller (Dönen Topraklar): Kilce zengin, şişme-küçülme özelliği olan topraklar. Kurak dönemlerde çatlaklar oluşur.
- Rendzinalar: Kireçtaşı ana kayaç üzerinde ince horizonlu, alkali topraklar.
Bu topraklar, zonal topraklara göre daha yerel dağılıma sahiptir ve tarım için genellikle iyileştirme gerektirir.
6.1.3.Azonal Topraklar
Azonal topraklar, genç yaşlı ve horizon gelişimi olmayan taşınmış materyallerden oluşur. Erozyon, birikim gibi süreçler egemendir.
- Alüvyal Topraklar: Nehir yataklarında alüvyon birikintilerinden oluşur. Verimli ve tabakalıdır; delta ve ovalarda yaygındır (örneğin, Nil Deltası).
- Kolüvyal Topraklar: Yamaç molozlarından (talus) oluşan kaba taneli topraklar. Eğimli arazilerde görülür.
- Litosoller (Taşlı Topraklar): İnce ve taşlı; ana kayaç yakınındadır. Erozyonlu dağlık alanlarda yaygındır.
- Regosoller: Volkanik kül, kum veya çakıl gibi gevşek materyallerden oluşur. Horizon gelişmemiştir; yeni volkanik alanlarda (örneğin, Hawaii) görülür.
6.2.Amerikan Toprak Sınıflandırma Sistemi
6.2.1. Giriş ve Tarihçe
Amerikan Toprak Sınıflandırma Sistemi’nin temelleri 1938 yılında Baldwin, Kellogg ve Thorp tarafından atılmıştır. Bu sistem, 1949 yılında gözden geçirilerek Zonal, İntrazonal ve Azonal toprak kategorileri oluşturulmuştur. Ancak dünya genelinde birlik sağlanması ve eski sistemdeki bazı güçlüklerin aşılması amacıyla 1975 yılında son şekli verilen “Toprak Taksonomisi” (Soil Taxonomy) geliştirilmiştir.
6.2.2. Sistemin Yapısı ve Kategorileri
Bu sınıflandırma sistemi hiyerarşik bir yapıya sahiptir ve toplamda 6 kategoriden oluşur. Bu kategoriler yukarıdan aşağıya (genelden özele) şu şekildedir:
• Ordo (Takım): En yüksek kategori olup 12 sınıftan oluşur.
• Altordo
• Büyük Grup
• Alt Grup
• Familya
• Seri: En alt kategori olup genellikle ilk tanımlandıkları yerin ismini alırlar.
6.2.3. Terminoloji ve İsimlendirme
Sistemde karışıklığı önlemek için Latince ve Yunanca kökenli, hatırlatıcı çağrışımlar yapan tamamen yeni bir isimlendirme tercih edilmiştir. Örneğin, “genç” topraklar için “recent” kelimesinden türetilen Ent eki, “kurak” topraklar için “arid” kökünden gelen id eki kullanılır.
6.2.4. Temel Toprak Grupları (12 Ordo)
Amerikan sistemine göre topraklar, gelişim süreçlerine ve horizon özelliklerine göre12 ana ordoya ayrılır:
1. Entisoller: Çok yeni oluşan, horizonlaşması olmayan genç topraklardır.
2. Inceptisoller: Horizonlaşmanın yeni başladığı, Entisollere göre biraz daha ileri gelişim gösteren topraklardır.
3. Aridisoller: Bitkiler için yeterli nemden yoksun, kurak bölge topraklarıdır.
4. Mollisoller: Yumuşak, koyu renkli, organik maddece zengin step ve preri topraklarıdır.
5. Spodosoller: İğne yapraklı ormanlar altında oluşan, asitleşmiş ve sertleşmiş B horizonuna sahip podzolik topraklardır.
6. Alfisoller: Kil birikiminin olduğu, baz doygunluğu yüksek verimli orman topraklarıdır.
7. Ultisoller: Aşırı yıkanmış, bazlarca fakir ve ileri derecede ayrışmış tropikal/subtropikal topraklardır.
8. Oxisoller: Demir ve alüminyum oksitlerce zengin, mineral ayrışmasının en üst safhada olduğu tropikal bölge topraklarıdır.
9. Vertisoller: Mevsimsel olarak şişen ve büzülen, kurak dönemde derin çatlaklar oluşturan ağır killi topraklardır.
10. Histosoller: Bataklık ve sazlık alanlarda bitki artıklarının birikmesiyle oluşan organik topraklardır.
11. Andisoller: Volkan külleri ve camları üzerinde gelişen topraklardır.
12. Gelisols: 100-200 cm derinlikte sürekli donmuş tabaka (permafrost) içeren topraklardır.
——————————————————————————–
Amerikan Toprak Sınıflandırma Sistemi’ni devasa bir adres sistemine benzetebiliriz. Ordo (Takım), toprağın hangi “ülkede” (genel iklim ve oluşum şartları) olduğunu söylerken; Seri seviyesine inildiğinde toprağın tam “kapı numarası” (spesifik fiziksel ve kimyasal özellikleri) belirlenmiş olur. Bu hiyerarşi sayesinde bilim insanları dünyanın herhangi bir yerindeki toprağın kimlik kartını kolayca çıkarabilir.
Bu sınıflamalar, toprağın tarımsal verimliliğini, ekosistem rolünü ve paleoklimatik yorumlarını belirler. Fosil topraklar (paleosol), geçmiş iklimleri anlamada kullanılır.