5.2.Birikim Şekilleri
Kurak ve yarıkurak bölgelerde birikim şekilleri, rüzgarın deflasyon ve taşıma süreçlerinin sonucu olarak ince taneli malzemelerin (kum, mil, toz) yeniden konumlandırılmasıyla oluşur; bu formasyonlar, aşınım şekillerinin aksine, malzemenin yığılmasıyla manzaraya hacim katar ve çöllerin dinamik yapısını belirler. Birikim genellikle hakim rüzgar yönünde gerçekleşir, bitki örtüsü veya topoğrafik engellerin etkisiyle şekillenir; kum birikimleri (kumullar ve örtüler) daha kaba taneli malzemeden, mil/toz birikimleri (lös ve lünetler) ise ince tozlardan meydana gelir. Bu şekiller, jeomorfolojik evrimin yanı sıra ekosistemlerin su tutma ve bitki yerleşimi açısından kritik rol oynar.
5.2.1. Kumdan Oluşan Birikim Şekilleri
Rüzgarın taşıdığı kum tanelerinin birikmesiyle oluşan bu şekiller, çöllerin en ikonik unsurlarıdır; kum örtüleri düz ve geniş alanlar kaplarken, kumullar (dunes) daha yüksek ve karmaşık formlar yaratır. Kumullar genel olarak enine (transverse) ve boyuna (longitudinal) olmak üzere iki ana gruba ayrılır, rüzgar rejimine göre farklılaşır.
- Kum Örtüleri (Sand Sheets): Düz veya hafif dalgalı, ince kum tabakalarıdır; rüzgarın yüksek hızda kumları taşıyıp geniş alanlara yaymasıyla oluşur, genellikle bitki örtüsü veya nemli zeminle stabilize olur. Bu örtüler, kumullar gibi yüksek tepecikler oluşturmaz, bunun yerine çöl tabanını kaplayarak monoton bir görünüm verir; örneğin Sahra’da yaygın olup, deflasyon sonrası kalan kumların birikimiyle gelişir. Kalınlıkları birkaç santimetreden metreye değişir ve hareketli kumulların öncüsü olabilir.
- Kumullar (Dunes): Rüzgarın kumları biriktirerek oluşturduğu tepecik veya sırtlar; boyutları birkaç metreden yüzlerce metreye ulaşabilir, slip face (kayma yüzü) adı verilen dik yamaçlarıyla karakteristiktir. Oluşumları rüzgar hızı, kum miktarı ve yön değişimine bağlıdır; göç ederler ve çöl ekosistemini etkiler.
A. Enine Kumullar (Transverse Dunes): Rüzgarın tek hakim yönde estiği alanlarda, rüzgar yönüne dik uzanan dalga benzeri sırtlar; kum bolluğu olan bölgelerde gelişir, genellikle çöl kenarlarında görülür. Bu kumullar, dalgalı bir görünüm yaratır ve zamanla birleşerek kompleks formlar oluşturabilir.
- Barkan Türleri (Barchan Dunes): Hilal şeklinde, boynuzları rüzgar yönüne dönük kumullar; kum kıtlığı ve tek yönlü rüzgarlarda oluşur, genellikle 10-30 metre yüksekliğindedir. Boynuzlar daha hızlı göç eder, bu da asimetrik yapıyı yaratır; örneğin Sahra ve Namib çöllerinde yaygındır, hareket hızları yılda 10-20 metre olabilir.
- Parabolik Kumullar (U Şekilli Kumullar, Parabolic Dunes): U şeklinde, boynuzları rüzgar yönünün tersine dönük; bitki örtüsüyle stabilize olan kum kıt bölgelerde gelişir, genellikle kıyı veya yarıkurak alanlarda görülür. Boynuzlar bitkilerle sabitlenir, orta kısım göç eder; kum birikiminin vegetasyonla etkileşimini gösterir.
- Firkete Kumulları (Hairpin Dunes): Firkete (saç tokası) şeklinde, dar ve uzun boynuzlu parabolik varyasyonlar; güçlü rüzgarlarda oluşur, boynuzlar uzayarak ince bir yapı kazanır. Nadir görülür, genellikle geçiş formları olarak kabul edilir.
- Plato Eteği Kumulları (Plateau Foot Dunes): Plato veya dağ eteklerinde biriken kumullar; rüzgarın topoğrafik engellere çarpıp kum bırakmasıyla oluşur, genellikle enine karakterli olup plato kenarlarını kaplar. Yamaçtan inen malzemeyle beslenir.
B. Boyuna Kumullar (Longitudinal Dunes): Rüzgar yönüne paralel uzanan uzun sırtlar; çapraz rüzgar rejimlerinde (iki yönlü) gelişir, kum bolluğu olan geniş çöllerde yaygındır. Yüzlerce kilometre uzunlukta olabilir, aralarında vadiler (interdune) bulunur.
- Seyf ve Uruklar (Seif Dunes and Ghurds/Uruks): Seyf (kılıç şeklinde), keskin sırtlı uzun kumullar; çapraz rüzgarlarla oluşur, boyları kilometrelerce uzar. Uruklar benzer, belki yerel varyasyon; Sahra ve Arabistan çöllerinde hakimdir, sırtları dalgalı olabilir.
( a) Kurak alanların kenarındaki kil kumulları (b) normal barkan kumul ; (c) ve (d) asimetrik barkanlar ve seif kumulları; (e) ve (f) sırasıyla kumul şeklindeki barkandan seif kumullarına geçişin kavramsal modeli (kalın oklar güçlü rüzgarları temsil eder); (g) baskın rüzgar yönü boyunca (KUZEYBATI-GD) sırayla gelişen barkanlar ve seif kumulları (Fangen Hu et al.2019).
- Kum Gölgesi (Sand Shadows): Engellerin (kaya, bitki) rüzgaraltı tarafında biriken kum kuyrukları; rüzgarın yavaşladığı noktalarda oluşur, genellikle kısa ve konik yapıdadır. Gölge etkisiyle kum birikimi gösterir.
- Gedikönü Kumulları (Gap Front Dunes): Dağ geçitleri veya gediklerin önünde biriken kumullar; rüzgarın daralan alanlarda hızlanıp kum bırakmasıyla oluşur, genellikle enine-boyuna geçiş formlarıdır.
- Balina Sırtları ve Ondülasyonlar (Whaleback Dunes and Undulations): Balina sırtı, geniş ve yuvarlak sırtlı dev kumullar; eski kumulların kalıntıları olup, slip face’sizdir. Ondülasyonlar, hafif dalgalı kum yüzeyleri; düşük rüzgar enerjisinde oluşur, geniş alanları kaplar.
5.2.2. Mil ve Tozdan Oluşan Birikim Şekilleri
Rüzgarın ince tozları (mil) taşıyıp uzak mesafelere biriktirmesiyle oluşan bu şekiller, kum birikimlerinden daha yumuşak ve verimli topraklar yaratır; genellikle çöl kenarlarında veya step bölgelerinde görülür.
- Lünetler (Lunettes): Hilal şeklinde, playa (geçici göl) kenarlarında biriken toz birikimleri; rüzgarın göl tabanından toz süpürmesiyle oluşur, genellikle killi veya tuzlu yapıdadır. Avustralya’da yaygındır, paleoklimatik kayıtlar taşır.
- Lös (Loess): Rüzgarla taşınan ince toz (silt) birikimleri; kalın tabakalar halinde yayılır, verimli topraklar oluşturur. Buzul dönemlerinde yoğunlaşır, Çin Loess Platosu gibi dev alanları kaplar; erozyona duyarlı olup, dik yamaçlar ve vadiler yaratır.
