Yeryüzündeki sürekli rüzgar sistemleri
1-Batı rüzgarları
-Yeryüzündeki batı rüzgarları
-Polar cephe
-Yüksek batı rüzgarları
2-Kutup rüzgarları
3-Alize rüzgarları
-Yeryüzünde alizeler
-Tropikal doğu rüzgarları
-Üst alizeler
Durgun bölgeler:
1-Ekvatoral durgun ve tropikler arası yaklaşım kuşağı
2-Subtropikal durgun bölge
1-Batı Rüzgarları
Yeryüzündeki Batı Rüzgarları
Subtropikal yüksek basınçlardan orta enlem alçak basınçlarına esen rüzgarlardır. Yön ve süreklilik bakımından oldukça değişken bir özellik gösterirler. Orta enlem okyanuslarının özellikle doğu bölümlerinde ve kışın güçlü
olarak eserler. Sık değişen yönleri ve hızları üzerinde gezici siklon ve antisiklonların önemli etkileri vardır. Çoğunlukla 3-7 bofor hızında esen rüzgarlar zaman zaman fırtına karakterini kazanırlar. Batı Avrupa da yazın %60, kışın ise %30 oranında batı rüzgarları esmektedir. Durgun havanın çok az olduğu bu kuşağa egemen batı rüzgarları da denir.
Batı rüzgarlarını doğuran hava genellikle nemli olduğundan bu bölgelerde hava genellikle fırtınalı, kapalı, nemli ve yağışlıdır. Sık sık kutupsal hava baskınları olduğundan bu hava koşulları kuru, soğuk ve ayaz hava evreleri ile aralanır.
Kuzey yarımkürede kışın antisiklonlar, yazın siklonlar batı rüzgarlarının gelişmesini önler.
Batı rüzgarları kuzey Atlas Okyanusunda kışın güçlüdür. Bunlar Batı ve Kuzey Avrupa ve Akdenize etki yapmaktadır.
Batı rüzgarlarının SYB’a doğru olan sınırı, yeryüzüne yakın olan kesimlerde oldukça belirgindir ve temmuzda kuzeye ocakta güneye kayar.
Orta enlem kıtalarının batısında güçlü bir etki yaparak, bu kıyılarda deniz etkisinin gelişmesini sağlamaktadır.
Polar Cephe
Polar cephe tropikal bölgelerden kutuplara doğru esen sıcak ve nemli batı rüzgarları
60. enlem dolaylarında yüksek enlemlerden gelen soğuk hava ile karşılaşarak yükselici bir hava hareketi belirir. Bu hareket sonucunda DAB alanı oluşur. Termik etmenlerin de araya karışmasıyla kışın Atlas okyanusunda İzlanda çevresinde Büyük Okyanusta Aleuten Adaları çevresinde derinleşir ve genişlerler. böylece gezici siklonların doğduğu önemli bölgeler halini almışlardır. Kışın Akdeniz de benzer durum almaktadır.
Yüksek Batı Rüzgarları
Gözlemler göstermektedir ki troposferin üst katlarında çok güçlü batı rüzgarları esmektedir.
Hatta denilebilir ki üst troposferde yüksek batı rüzgarları egemendir.
Yüksek batı rüzgarları yeryüzü rüzgarlarını kontrol eden esas etmendir.
Orta enlemlerde batıdan doğuya doğru esen bu rüzgarlar yeryüzüne yakın kesimlerde ekvatora, yükseklerde ise kutuplara doğru hafifçe sapma gösterirler. Kışın ekvatora doğru genişleyen bu kuşak yazın daralır. Bu rüzgarlar çok hızlı eserler.
Jet rüzgarları mevsimlere göre yer ve şekil değiştirirler.
Jet akımları sürekli aynı yönde ve hızda kalmazlar. Belirli alan ve zaman içinde bir dalgalanma olur.
Batı rüzgarları kuşağındaki dalgalanmaların asıl nedeni, akımların mekanik özellikleri olmakla birlikte , yeryüzündeki farklı sürtünme ve farklı ısınmanın da etkisi vardır.
Sırt ve oluklardan oluşan bu rüzgarlar dalgaların daralıp genişlemesine bağlı olarak sırt ve olukların sayısı artmaktadır.
Batı rüzgarları iç içe girmiş bir sistemin bölümleri olduğu dikkati çeker. Jet akımlarının iklimler üzerindeki etkileri de önemlidir.
2-Kutup Rüzgarları
Kutup bölgeleri aslında havanın soğuyarak alçaldığı ve yeryüzünde etrafa dağıldığı TYB alanlarıdır ve genellikle burada durgun ve soğuk hava şartları hakim olur.
Grönland ve Antarktika’da görülürler. Bu antisiklonlar çevresinde genellikle doğu rüzgarları eserler ve bu rüzgarlar KYK. kuzeydoğu, GYK güneydoğu yönünü almışlardır.
KYK’de Kanada ve Sibirya üzerinde oluşmuş bulunan YB kutup üzerindeki YB ile bağlantı halinde bir YB sırtı oluştururlar.
Bu mevsimde İzlanda ve Aleuten kış AB. Kuzey ve kuzeydoğusunda soğuk kutup rüzgarları çok güçlüdür. YB sırtları etkilerini güneye indirerek okyanusların okyanusların batı bölümündeki karasal karasal soğuk iklimlerin oluşmasına neden olurlar. Okyanusların batı bölümlerinde ise nemli ılık hava şartları görülmektedir bunun sebebi sıcak su akıntıları ve orta enlem gezici siklonların kuzeye doğru sokulmasıdır. Yazın bu rüzgarlar daha dar bir alana çekilirler.
Kuzey Kutbunda 2-3000m. Yüksekte yer yüzündeki YB tersine bir AB yer almaktadır buna bağlı olarak bu seviyede batı rüzgarları esmektedir.
Antarktika’da çeşitli yeryüzü şekillerinden dolayı özellikle kıtanın çukur kenar ovalarında alçalıcı soğuk hava cereyanlarının da yardımıyla gelişmiş güçlü bir antisiklonun etkisi görülür. Bu etkiler atımlar halinde subtropikal alanlara kadar inerler. Antisiklonun etkisinin görülmediği dönemlerde kıtanın içine sokulan gezici siklonlar kar fırtınalarını oluştururlar.
Burda da üste bir AB bulunmaktadır.
3-Alizeler
Yeryüzünde Alizeler
Yeryüzünde alizeler SYB ile tropikler arası karşılaşma kuşağı (ITC) arasında, bütün yıl esen sürekli rüzgarlardır.
KYK denizler üzerinde SYB güçlü olduğu için alizeler daha güçlüdür. GYK sürekli olan SYB bağlı olarak alizelerde süreklilik gösterirler
Yönleri ve süreklilikleri bazı avantajlar sunduğu için bu rüzgarlar ticaret rüzgarları denilmiştir.
Alizeleri meydana getiren hava kütleleri yukarıda kurudur denizler üzerinde hareket ettikçe nem kazanırlar ve konveksiyonal bulutlar doğmaya başlar.
500-700m ile 1500-2000m terselme yüzeyi meydana gelir bu yüzeyin üzerinde egemen rüzgar yönü doğudur.
Karanlık deniz
Genişlikleri KYK 2500, GYK 3000 km genişliğindedir.
Okyanusların batı kıyılarında deniz, doğu kıyılarında kara iklimlerinin gelişmesine neden olmuşlardır.
Tropikal Doğu Rüzgarları
Bunlar yukarıda 500-2000 ile 10000 m arasında esen üst alizelerdir. SYB ile İTC arasında gelişmiş geostrofik rüzgarlardır.
Polar hava baskınları bu rüzgarların da düzenini bozmaktadır.
Dalga alanın doğusunda bir sıkışma görülür ve konveksiyonal hava hareketleri belirir. Dalga alanının batısında ise bir diverjans hareket görülür.
Subtropikal Durgun Bölgeler
Subtropikal yüksek basınç çekirdeklerin bulunduğu bölgelerde alçalan dikey hava hareketleri olduğundan, yeryüzünde hava hareketleri yavaş, durgundur veya yönleri sık değişen hafif rüzgarlar eser. (horse latitudes)
Denizler üzerine yerleşmiş bulunan bu hava hareketlerinin doğu ve batısı arasında önemli farklar vardır. Bunun için okyanusların doğu kesimlerinde alçalıcı hava hakimken batı kesimlerinde ise hafif bir yükselici hava hakimdir.
SYB durgunlar kuşağı ortalamalara göre GYK kışın 30 yazın 44 enlemi civarında güçlü merkezler halindedir.
Klasik görüşe göre SYB ekvatorda ısınıp yükselerek kutuplara doğru hareket eden üst alizelerle beslenmekte ve bu akımlar, subtropiklerdeki alçalıcı hava hareketleri ile alizeleri ve batı rüzgarlarını doğurmaktadır.