4.Kıyılardaki Jeomorfolojik Gelişim
Kıyılar, statik yapılar değildir; jeolojik zaman ölçeğinde sürekli bir evrim sürecinden geçerler. Bu süreç, aşınım (yıkım) ve birikim (yapım) kuvvetlerinin etkileşimiyle şekillenir ve deniz seviyesi değişimleri (östatik hareketler) gibi faktörlerden derinden etkilenir. Östatik hareketler, transgresyon (deniz ilerlemesi) ve regresyon (deniz gerilemesi) olarak kendini gösterir. Örneğin, günümüz kıyılarının çoğu, yaklaşık 4-5 bin yıl önce sona eren Flandriyen transgresyonu (deniz seviyesi yükselmesi) sonrası “gençlik” evresindedir. Bu evrede kıyılar dinamik olup, girinti-çıkıntılar belirgindir ve şekillenme hızlı devam eder.
Jeomorfolojik gelişim, kıyı tipine göre farklılık gösterir: Yüksek kıyılar (dik ve kayalık, aşınım ağırlıklı) ve alçak kıyılar (düz ve sığ, birikim ağırlıklı). Bu gelişim, A. Strahler’ın (1960) modeline göre evrelere ayrılır: Başlangıç, gençlik, olgunluk ve yaşlılık.
4.1.Yüksek Kıyılardaki Jeomorfolojik Gelişim
Yüksek kıyılar, genellikle tektonik yükselmeler veya sert kayaçlardan oluşan dik yamaçlı bölgelerdir (örn. falezli kıyılar). Gelişim, aşınım süreçleriyle başlar ve zamanla birikim unsurları eklenir. Evreler şu şekildedir:
- A – Başlangıç Evresi: Kıyı çizgisi girintili-çıkıntılıdır (drowned coast – batık kıyı). Deniz seviyesi yükselmesi (transgresyon) sonucu eski vadiler veya çöküntüler deniz tarafından işgal edilir. Koylar (KY) ve körfezler geniş, burunlar (Br) ve adalar (Ad) belirgindir. Aşınım yeni başlamıştır, dalgalar yumuşak bölgeleri hızla aşındırır. Örnek: Buzul sonrası fiyordlu kıyılar (Norveç).
- B – Gençlik Evresi Başı: Aşınım hızlanır. Dalgalar koyların iç kısımlarını genişletir, burunlar dirençli kayaçlar sayesinde dışarıda kalır. Falezler (Pz – palezler, muhtemelen falezler) oluşmaya başlar. Küçük plajlar (Pj) ve adacıklar görülür. Kıyı çizgisi hala düzensizdir, ancak düzleşme başlar.
- C – Gençlik Evresi Sonu: Aşınım devam eder, koylar genişler ve burunlar aşınır. Adalar küçülür veya karaya bağlanır. Plajlar genişler, kıyı okları (Ko) ve küçük tombololar (To) oluşur. Kıyı çizgisi biraz düzleşir, ancak girintiler hala belirgindir.
- D – Olgunluk Evresi Başı: Kıyı önemli ölçüde düzleşir. Koy ağızları kıyı kordonları (Kk) ile kapanır, lagünler (Lg) oluşur. Falezler geriler, abrazyon platformları genişler. Birikim şekilleri (plajlar, tombololar) baskın hale gelir. Kıyı kordonlarında gedikler (Gd) kalır, su akışı sağlar.
- E – Olgunluk Evresi Sonu (ve Teorik Yaşlılık): Kıyı neredeyse tamamen düzleşir. Aşınım ve birikim dengelenir, geniş plajlar ve lagünler hakimdir. Adalar erozyonla kaybolur, burunlar aşınır. Yaşlılık evresi teoriktir; kıyı çizgisi tamamen düz bir hal alır, ancak jeolojik olaylar (tektonik hareketler) bunu nadiren izin verir.
Bu evrelerde, iç kuvvetler (epirojenez) ve dış kuvvetler (dalgalar, akıntılar) rol oynar. Yüksek kıyılarda aşınım dominanttır, ancak zamanla birikim dengeler.
4.2. Alçak Kıyılardaki Jeomorfolojik Gelişim
Alçak kıyılar, sığ kıta sahanlıkları ve bol sedimentli bölgelerdir (örn. delta veya setli kıyılar). Gelişim, birikim süreçleriyle ağırlıklıdır ve daha hızlı düzleşme görülür. Evreler benzer olsa da, odak birikimdedir:
- Başlangıç Evresi: Kıyı çizgisi düzensiz, eski koylar ve sığ alanlar vardır. Deniz seviyesi değişimiyle (regresyon) kara ortaya çıkar. Sediment birikimi başlar, ancak kıyı hala bataklıktır.
- Gençlik Evresi: Birikim hızlanır. Plajlar oluşur, enkaz göçüyle malzeme taşınır. Kıyı okları ve kordonlar koyları kapatmaya başlar. Lagünler ve deltalar gelişir. Kıyı çizgisi girintili kalır, ancak setler (lido) oluşur.
- Olgunluk Evresi: Kıyı kordonları yaygınlaşır, lagünler çoğalır. Koylar kapanır, plajlar genişler. Delta ve tombololar gibi şekiller olgunlaşır. Kıyı çizgisi düzleşir, birikim dengelenir.
- Yaşlılık Evresi: Teorik olarak kıyı tamamen düz bir ova haline gelir, lagünler dolar. Ancak, akarsu sedimentleri sürekli değişim yaratır.
Alçak kıyılarda bioerozyon (canlılar tarafından aşınma) da rol oynar: Sürtünme izleri, çukurlar, kaya havuzları ve çentikler gibi küçük şekiller oluşur.
Etkileyen Faktörler ve Örnekler
Gelişim, yapı/litoloji (kayaç direnci), iç kuvvetler (tektonik), dış kuvvetler (dalgalar, gel-git), topoğrafya (boyuna/enine) ve zamanla şekillenir. Örnekler:
- Yüksek Kıyılar: Manş Denizi (asılı vadiler), Norveç fiyordları (buzul aşınımı).
- Alçak Kıyılar: Meksika Körfezi (setli), İstanbul Büyükçekmece (lagünlü).
Kıyılar gençlik evresinde olduğundan, insan etkisi (erozyon önleme, yapılaşma) gelişimi değiştirir. Jeomorfolojik gelişim, kıyı yönetiminde kritik öneme sahiptir.
