4.2 . Birikim Şekilleri
Karstik birikim şekilleri, yeraltında kalkeri eriten karbondioksitli suların, kalsiyum bi karbonat (H2CO3) olarak yüzeye çıkması veya mağara içlerine girmesi sonrasında basıncın azalmasına bağlı olarak, CO2’nin uçması, H2O’nun akıp gitmesi, böylece arda kalan CaCo3’ın ise çökelmesi sonucunda ortaya çıkar.
4.2.1. Travertenler ve Traverten Taraçaları
Yukarıda açıklanan gelişim traverten depolarının oluşumunu, büyük karstik suların yüzeye çıktığı yerlerde ise traverten taraçalarının meydana gelmesine yol açar. Üst üste biriken travertenlerin boşluklu, sünger gibi ve hafif olanlarına kalker tüf adı verilir. Gerek sıcak gerekse soğuk su kaynaklarının çevresinde oluşan travertenler, oluşum esnasında bitkilerin CO2 özümlemeleri nedeniyle, içlerinde bol miktarda bitki fosili ihtiva ederler. Sıcak su kaynaklarının çevresindeki traverten oluşumu daha hızlı ve büyük oranda gerçekleşir.
Türkiye’de travertenlere Antalya, Pamukkale, Van Gölü güneyi, Malatya ve Çukurova’da bolca rastlanır. Antalya travertenleri üç taraça seviyesi halinde görülürler. Pamukkale taraçaları ise dünyaca ünlüdür.
Pamukkale travertenleri (Denizli).
Antalya çevresindeki travertenleri gösteren jeomorfoloji haritası (Darkot ve Erinç 1952-53’den)
Bitlis Deliklitaş travertenleri (Fotoğraf:Sabri Karadoğan).
4.2.2. Traverten konileri
Karstik birikim şekillerinin en karakteristik örneklerinden bir olan bu şekillere ülkemizde Cihanbeyli güneyindeki Bolluk gölü çevresinde rastlanmaktadır. Bir fay hattı boyunca sıralanan ve sayıları 63 kadar olan bu konilerin çapları 3-500 m, yükseltileri ise 1-300 m arasında değişmektedir. Bazıları aktif, bazıları ise paleokarstik bir şekil özelliği gösteren konilerin oluşumu, potaslı, sodyumlu, klorlü ve sülfatlı suların dipten yüzeye çıkmalarıyla ilişkilidir.
4.2.3. Sarkıt ve dikitler (stalagmit ve stalagtitler)
Mağara içlerinde hidrostatik basıncın düşmesine bağlı olarak, diaklazlardan sızan kalsiyum bir karbonatlı suların, suyun damlalar halinde aşağıya düşmesi, karbondioksidin uçması sonrasında CaCo3 ın birikmesiyle oluşurlar. Sarkıtlar sivri biçimde, dikitler ise kubbe şeklinde görülürler. Bazen bu iki şekil alttan ve üstten gelişime bağlı olarak birbiriyle birleşebilir ve bir sütun şeklini alabilirler.
4.2.4. Kaliş ve Terra Rosa
Kaliş, İspanyolca bir terim olup sıcak-kurak iklime sahip alanlarda oluşan bir kabuktur. İtalyanca bir terim olan ve kırmızı toprak anlamına gelen Terra Rosa ise, bilindiği gibi Akdeniz iklimi altında karstik sahalarda oluşan bir toprak tipidir.
Zerzevan Kalesi çevresinde (Diyarbakır-Çınar) toprak üzerinde oluşmuş kaliş katmanı (Fotoğraf: Süleyman Ünlü).
Karstik aşınma Dönemleri (Erol, 1982’den).