Flüviyal Jeomorfoloji – Giriş (Ders Notu)

yazar

Fluviyal Jeomorfoloji-Giriş

1. Giriş ve Kavramlar

  • Fluviyal Süreçler: Yeryüzünde en baskın dış jeomorfolojik süreçler olup, akarsuların şekillendirdiği topoğrafyaları kapsar. Türkiye, bu süreçlerin aktif olduğu bölgelerden biridir.
  • Kapsam ve İstatistikler: De Martonne’ye göre, denizlere ve iç havzalara dökülen akarsu havzaları 106 milyon km²’lik alanı kaplar (dünya karaları 149 milyon km²). Dünya karalarının %66’sında akarsular etkilidir, ancak %33’ünde birinci derecede dominanttır; bu alanlara fluviyal bölgeler denir.
  • Akarsu Tanımı: Çizgisel akışla vadi içinde hareket eden ve aşındırma yapan yüzey suyu. Küçükten büyüğe: sel, dere, çay, ırmak, nehir.
  • Akış Türleri:
    • Yüzeysel Akış (Seyelan): Yağmur sularının zemine sızmadan yüzeyde hareketi.
    • Çizgisel Akış: Vadi yataklarında akarsuyu oluşturan düzenli akış.

2. Akarsu Tipleri ve Kontrol Faktörleri

  • Sınıflandırma:
    1. Sürekli Akarsular: Nemli iklimlerde yıl boyu su taşır (ör. Karadeniz akarsuları).
    2. Mevsimlik Akarsular: Yarı kurak iklimlerde (ör. Akdeniz) belirli dönemlerde aktif.
    3. Epizodik Akarsular: Kurak/çöl iklimlerde nadiren su taşır.
  • Kontrol Faktörleri: İklim (nem, kuraklık), litoloji (kayaç türü), bitki örtüsü ve topoğrafya.
  • Allokton Nehirler: Kaynağı farklı bir bölgeden gelen nehirler (ör. Nil Nehri).

3. Akarsu Yatakları ve Vadiler

Akarsular belli bir taban seviyesine göre yataklarında aşındırma işlemi gerçekleştirir. Her akarsuyun belli bir yatağı vardır. Buna vadi denir. Genel bir kural olarak akarsuyun yatağı genişliğine göre daha az derindir. Yatak iki bölümden oluşur.

  • Yatak Bölümleri:
    1. Büyük Yatak (Taşkın Yatağı): Taşkın sırasında suyun yayıldığı geniş alan.
    2. Küçük Yatak (Çekik Yatak): Normal akışın gerçekleştiği dar kanal.
  • Talveg: Küçük yatağın en çukur noktalarını birleştiren hipotetik eğri.
  • Vadi Gelişimi: Genç vadiler dar ve derindir; olgun vadiler geniş tabanlıdır. Vadiler: A-Boğaz Vadisi, B-V Kertiği Vadisi, C-V Kertiği (Asimetrik) Vadisi.

4. Akarsu Havzaları ve Hidrolojik Yapılar

  • Havza Tanımı: Nehir Havzalarında suyun sınır (ayrım) çizgisinden denize aktığı noktaya, kapalı havzalarda ise suyun toplandığı nihai noktaya göre suyun toplanma alanına denir. Bir başka ifade ile;

– Bir akarsu tarafından parçalanan,

– Kendine has doğal kaynakları bünyesinde barındıran,

– Etrafı dağ ve tepelerle çevrili,

– Suları aynı denize, ırmağa veya göle akan belirli büyüklükte bir arazi parçasıdır.

  • Havza Türleri:
    1. Yukarı Havza: Su toplama bölgesi.
    2. Aşağı Havza: Ana nehrin denize/göle döküldüğü alan.
    3. Kapalı Havza: Kapalı havzalar; Sularını denizlere kadar ulaştıramayıp kuruyan veya göle dökülüp kalan akarsulardır. Kapalı havzalar genellikle iç kesimlerde, kurak iklim bölgelerinde görülür. Kapalı havzaların oluşmasında; yer şekillerinin oluşumu ve iklim etkilidir. Kapalı havzalar genellikle iç kesimlerde, kurak iklim bölgelerinde görülür. Örnek: Van Gölü kapalı havzası, Tuz Gölü Kapalı Havzası, Konya Ovası, Akarçay Kapalı Havzası.
    4. Açık Havza: Açık havzalar ise; Sularını denize ulaştırabilen havzalardır. Açık havzalar kıyı kesimlerde ve nemli iklim bölgelerinde görülür. Örnek: Kızılırmak ve Yeşilırmak havzaları).
    5. Alt Havza: Havzanın sularını denize boşaltan ana akarsuya bağlı, daha küçük akarsular veya göller için su toplama alanıdır.
    6. Mikrohavza: Yüzey veya yüzey-altı akışlarla belirli bir drenaj sistemini (ırmak, nehir, veya göl) besleyen en küçük hidrolojik birimdir.
  • Su Bölümü Hattı: Bir akarsuyun su toplama alanını (Su toplama havzasını, yağış havzasını) diğerlerinden ayıran çizgidir. Su bölümü hattı genellikle dağların doruklarından, sırtlardan, boyunlardan geçer. Nadir olarak ova tabanlarından da geçer. Su bölümü çizgisi ikiye ayrılır.
  • a) Ana su bölümü çizgisi : Büyük akarsuları birbirinden ayırır.
  • b) Tali su bölümü çizgisi : Bir akarsuyun kollarını birbirinden ayırır.

5. Akarsu Sahaları ve Yoğunluk

  • Sahalar:
    1. Areik Sahalar: Kurak çöl bölgelerinde akarsu olmayan alanlar. Bir sahada akarsuyun meydana gelebilmesi, denize erişip erişememesi, büyük ölçüde klimatik nedenlere dayanır. Akarsulardan tamamen mahrum sahalara Areik (Akıştan yoksun) sahalar adı verilir. Bu sahalar yeryüzündeki kurak (çöl) sahalarına karşılık gelir.
    2. Eksoreik Sahalar: Sularını denize ulaştıran nemli bölgeler. Yeryüzündeki sahaların büyük bir bölümü sularını denize ulaştırır. Bu sahalara Ekzoreik (Dışa akışlı) sahalar adı verilir
    3. Andoreik Sahalar: Sularını göllerde biriktiren kapalı havzalar (ör. Van Gölü). Bazı sahalar ise sularını denize ulaştıramaz, göllere ve kapalı havzalara kavuşup buralarda ortadan kaybolurlar. Bu sahalara ise Andoreik ( İçe akışlı) sahalar denir. Andoreik sahaların oluşumunda iklim ve yer şekilleri etkilidir.
  • Orografik Andoreizm: Yer yüzünde yüksek dağlar arasında kalmış olan tektonik depresyonlar (ovalar ) oroğrafik andoreizm denilen olaya yol açar. Buna ülkemizden en güzel örneği Van Gölü oluştur. Tuz Gölü Havzası ise iklim koşullarına bağlı olarak ortaya çıkmıştır.
  • Akarsu Yoğunluğu: 1 km²’ye düşen toplam akarsu uzunluğu.

6. Akarsu Çığırları ve Dinamik Süreçler

  • Çığır Bölümleri:
    1. Yukarı Çığır: Aşındırma dominant (genç aşama). Bu bölüme kabul havzası, veya yukarı çığır adı verilir. Bu kesimde baskın mekanizma aşındırmadır.
    2. Orta Çığır: Taşıma dominant (olgun aşama). Havzanın orta kesimine (orta çığır) karşılık gelir. Akış kanalı da denen bu kesimde taşıma ön plandadır.
    3. Aşağı Çığır: Birikim dominant (yaşlı aşama, delta oluşumu). Aşağı çığır adı da verilen bu kesimde birikim ön plandadır. Bu kesimde biriktirmeye bağlı olarak delta, birikinti koni ve yelpazeleri gibi çeşitli şekiller oluşur.
  • Dinamik Süreçler:
    1. Debi: Bir kesitten saniyede geçen su hacmi.
    2. Rejim: Debinin zaman ve mekana göre değişimi.
  • Aşındırma (Erozyon):
    1. Damla Erozyonu: Yağmur damlalarının etkisi.
    2. Yüzeysel Erozyon: Sağnak yağışlarda yüzey süpürmesi.
    3. Çizgisel Erozyon: Vadi boyunca akarsu aşındırması.

Her üç durumda da aşındırma olayı zemini şu yollarla etkileyerek meydana gelir:

1-Hidrolik etki

2-Korrazyon (Çarpma etkisi)

3-Korrozyon (Eritme)

HİDROLİK ETKİ : Su kütlelerinin kinetik enerjisi sonucunda oluşan etkidir. Her akan suyun bir kinetik enerjisi vardır.

KORRAZYON SURETİYLE OLUŞAN ETKİ : Çarpma suretiyle oluşur. Akarsuyun sürükleyerek taşımış olduğu maddelerin üzerinden geçtikleri zemine yatağın dibine veya yanlarına çarpması suretiyle meydana gelen aşındırma çeşididir. Suyun taşıdığı bu malzeme gerek birbirine gerekse zemine çarparak, sürüklenerek ufalanır.

KORROZYON : Eriterek aşındırmadır. Suyun eriyebilen kayaçları eriterek oluşturduğu aşındırma türüdür. Aşındırma faaliyetinde zeminin özelliği, sertliği yumuşaklığı, geçirimliliği, ayrıca zeminin çıplak veya vejetasyonla kaplı olup olmadığı, bitki örtüsü özelliği ve yatağın eğimi etkilidir. Bunun yanında suyun düşme yükseltisi ( çağlayan) ve içindeki malzemenin çarpması da bu olayda etkili olur.

  • Taşıma: ( Transportation ) Taşıma olayı aşındırma olayı ile yakından ilişkilidir. Taşıma, su kütlesinin hacmi ve yataktan koparılan maddelerin boyutuyla doğru orantılı olarak yükün bir yerden başka bir yere nakledilmesi olayıdır. Çok çeşitli yollarla taşıma işlemi gerçekleşir. Özellikle taşınan maddelerin boyutuna ve ağırlığına göre bu durum değişir. Bir akarsu içinde yükün veya tanelerin taşınması şu yollarla gerçekleşir:

1-Yüzdürme = Yüzdürerek taşıma (Flotation): Bu taşımada suya karışan veya yoğunluğu sudan daha hafif olan saman, çöp, ve ağaç parçaları gibi hafif cisimler taşınır. Bu tür maddeler genellikle sel anında taşınır.

2- Asılı taşıma (suspention): Suda asılı haldeki maddelerin, kil parçaları, mil ve çok ince kum tanecikleri gibi malzemelerin turbilans olayı nedeniyle dibe çökmeden su içerisinde taşınmasıyla gerçekleşir. Bu maddeler yamaç süpürülmesi esnasında suya karışabilecekleri gibi su içindeki daha büyük maddelerin atrisyonuna uğraması sonucunda da su içerisinde bulunabilirler. Taşıma, gerek taşınan malzemenin miktarı, gerekse o bölgedeki yağış rejimine ve bitki örtüsüne bağlı olarak değişiklik gösterir. Ülkemizdeki akarsularda asılı halde taşınan malzemeler oldukça fazladır.

3. Eriterek taşıma (solution): Akarsuyun doğrudan doğruya eriyebilen kayaçlarla temas edip, eritilen maddenin suya karışmasıyla gerçekleşen taşımadır. Eriyik haldeki maddeler su içerisindeki görülmez, ancak suyun rengini değiştirebilir. Ülkemizde eriyebilen kayaçlar çok geniş yer tuttuğundan eriyik haldeki maddelerin taşınması oldukça fazladır

4. Zıplatarak taşıma, sıçratma (saltation): Akarsular genellikle içindeki iri kum taneleri ve çakılları suyun tabanında adeta sıçratarak yatak boyunca taşırlar.

5-Zıplayarak veya yuvarlanarak taşıma (saltation + rolling ): Bu şekilde daha büyük boyutlu malzemeler taşınır. Özellikle çakıllar, taşlar, büyük bloklar bu suretle taşınmaktadır. Bu boyutlardaki malzemeyi taşıma akarsuyun gücüne bağlıdır. Bunda akarsuyun hızı ve su kütlesi önemlidir. Bu tür büyük malzemeler ya bir heyelana bağlı olarak veya bir buzulun akarsuya karışmasına bağlı olarak akarsuya karışır. (kütle hareketleri ).

  • Birikim: Delta, koni ve yelpaze oluşumları.

Kitap Önerileri:

  • ERİNÇ,S., 1996; Jeomorfoloji I . Öz Eğitim Basın Yayın AŞ. KONYA
  • İZBIRRAK, R., 1970 Analitik ve Umumi Jeomorfoloji, Ankara Ünv. Dil Tarik Coğ. Fak. Yay:127, ANKARA.
  • İZBIRRAK, R., 1969 Sistematik Jeomorfoloji, Harita Gen. Müd.  Yayınları, ANKARA.
  • HOŞGÖREN, Y., 1987; Jeomorfolojinin Ana Çizgileri I. İst. Ünv. Rektörlüğü Yayın:3132. İSTANBUL
  • SÜR, Ö.,1996; Jeomorfoloji ( Analitik). Ankara Ünv. Dil Tarik Coğ. Fak. Yay:380, ANKARA.