KAYNAKLAR VE KAYNAK TÜRLERİ
Yer altı suları, farklı özelliklerine göre çeşitli türlerde kaynaklar oluşturarak yeryüzüne çıkar. Bu kaynaklar, değişik ölçütlere göre sınıflandırılabilir:
- Akifer tipine göre kaynaklar
- Yerkabuğunun yapısına göre kaynaklar (ör. karstik kaynaklar, tabaka kaynakları)
- Suyun sıcaklığına göre kaynaklar
- Suyun yeryüzüne çıkış biçimine göre kaynaklar
- Suyun kimyasal bileşimine göre kaynaklar
Aşağıda, özellikle akifer tiplerine göre kaynakları daha akıcı bir dille ele alıyoruz.
Akifer Tiplerine Göre Kaynaklar
Akifer türlerine bağlı olarak üç temel kaynak tipi bulunur:
- Serbest akifer kaynakları
- Tünemiş (askıda) akifer kaynakları
- Artezyen (tutuklu akifer) kaynakları
1) Serbest Akifer Kaynakları (Yamaç Kaynakları)
- Bu kaynakların suları, serbest akiferlerden yani yer altındaki ana su kütlesinden gelir.
- Serbest yer altı suyunun üst sınırı,
su tablasıolarak adlandırılır. Bu su tablası topografya yüzeyiyle kesiştiğinde su doğal olarak yeryüzüne çıkar. - Bu durum en çok vadilerin içeriye kıvrıldığı yamaçlarda, dağ ve tepe eteklerinde görülür.
- Bu nedenle serbest akifer kaynaklarına halk arasında sıkça yamaç kaynakları da denir.
Özetle: Su, yüksekten düşük seviyeye doğru doğal akışı sırasında, su tablası yeryüzüyle buluştuğunda kaynak oluşur.
2) Tünemiş (Askıda) Akifer Kaynakları
- Tünemiş yer altı suyu, ana akiferin üzerinde, yerel ölçekte bulunan geçirimsiz bir tabakanın üstünde birikmiş sudur.
- Bu su kütlesi, ana yer altı suyundan bağımsızdır; adeta “askıda” durur.
- Tünemiş suyun üst sınırı (tünemiş su tablası) topografya yüzeyi tarafından kesildiğinde, su yeryüzüne çıkar ve tünemiş akifer kaynağı oluşur.
Özetle: Yerel geçirimsiz bir seviyenin üzerinde toplanan su, yüzeyle kesiştiği yerde küçük, yerel nitelikli kaynaklar halinde boşalır.
3) Artezyen Kaynakları (Tutuklu Akifer Kaynakları)
- Bu kaynaklar, iki geçirimsiz tabaka arasında hapsolmuş, yani tutuklu akifer içinde bulunan sulardan beslenir.
- Tutuklu akiferdeki su, basınç altındadır. Tektonik kökenli kırıklar veya fay düzlemleri bu basınçlı suya bir “yol” açtığında, su bu hatlar boyunca yukarı doğru yükselir.
- Eğer suyun çıktığı nokta, tutuklu suyun piezometrik seviyesi (basınç yüzeyi) altında kalıyorsa, su fışkırma şeklinde yüzeye ulaşır. Bu tür çıkışlara artezyen kaynağı denir.
- Aynı mekanizma, tutuklu akifere inen artezyen kuyuları açılarak yapay biçimde de oluşturulabilir.
Özetle: Basınç altındaki su, uygun bir çıkış yolu bulduğunda kendiliğinden yükselir; çıkış noktası basınç seviyesinden düşükse fışkırarak boşalır.
Kısa Karşılaştırma
- Serbest akifer: Ana yer altı suyu; su tablası yüzeyle kesişince kaynak verir. Genellikle yamaçlarda görülür.
- Tünemiş akifer: Yerel geçirimsiz tabaka üstünde askıda su; yüzeyle kesiştiği yerde küçük ölçekli kaynaklar oluşturur.
- Tutuklu akifer (artezyen): Geçirimsiz tabakalar arasında basınçlı su; kırık ve faylar boyunca ya da kuyularla fışkırarak yüzeye çıkar.