4. Aşınım Şekilleri (Erozyon)
Buzullar, yeryüzünü şekillendiren güçlü ajanlardır ve aşındırma süreçleri yoluyla zemin üzerinde kalıcı izler bırakırlar. Buzul aşındırması temel olarak iki yöntemle gerçekleşir:
- Törpüleme/Zımparalama (Abrasion): Buzulun tabanında taşıdığı kaya parçaları, ana kayayı çizerek, cilalayarak ve törpüleyerek aşındırır. Bu süreç, buzulun hareketi sırasında tabandaki materyalin zemine sürtünmesine bağlıdır.
- Oyma/Sökme (Plucking/Quarrying): Buzul tabanındaki su, kayalardaki çatlaklara sızar, donar ve genişleyerek kayaları yerinden söker. Bu yöntem, buzulun kendi kütlesi ve basıncıyla zemini oymasını sağlar.
Bu aşındırma süreçleri, küçük ölçekli mikro şekillerden büyük ölçekli makro şekillere kadar çeşitli jeomorfolojik formlar yaratır. Aşağıda bu şekiller detaylı olarak ele alınmıştır.
4.1.Küçük Şekiller (Mikro Aşınım Şekilleri)
Buzulun hareket yönünü ve gücünü gösteren en temel izlerdir. Genellikle dirençli anakayalar üzerinde belirginleşirler ve buzulun geçtiği bölgelerde yaygın olarak görülürler.
- Çizikler (Striations): Buzul tabanındaki taşların ana kayayı çizmesiyle oluşan paralel çizgilerdir. Birbirine paralel olarak uzanırlar ve buzulun hareket yönünü doğrudan gösterirler. Çizikler, birbirlerinden uzaklaşırsa buzulun genişlediği veya kollara ayrıldığı; kesişirse buzulun daraldığı veya farklı glasyal safhaların olduğu anlaşılır. Boyutları birkaç santimetreden metreye kadar değişebilir.
- Cilalı Yüzeyler: Çiziklerin yoğunlaşmasıyla kayanın yüzeyinin parlatılması sonucu oluşur. Buzulun sürtünme gücüyle kayalar adeta cilalanmış gibi pürüzsüz bir hal alır. Sert kayalarda daha belirgindir.
- Oyuklar (Grooves): Çiziklerin derinleşmesiyle oluşan kanalcıklar veya oluklardır. Striasyonların ilerlemiş hali olup, derinlikleri ve genişlikleri birkaç santimetre olabilir. Dirençli kayalarda daha belirgin gelişirler.
- Çentikler: Hilal biçiminde küçük çukurluklardır (3-5 cm boyutunda). Buzul ile kaya arasındaki sürtünmenin fazla olduğu yerlerde kayadan kopan parçaların bıraktığı izlerdir. Profilleri asimetrik olup, buzulun ilerlediği yöne bakan kısım daha diktir. Buzul hareket yönünü belirlemede kullanılır.
4.2.Hörgüç Kayalar (Roches Moutonnées)
Buzul aşındırmasının en karakteristik şekillerinden biridir. Anakaya çıkıntılarının buzul tarafından işlenmesiyle oluşur. Buzulun geldiği taraf yatık, törpülenmiş ve cilalıdır (abrasion etkisi); gittiği taraf ise dik, pürüzlü ve sökülmüş haldedir (plucking etkisi). Boyutları 1 metreden 40-50 metreye kadar değişebilir. Örtü buzulları altında daha büyük olanlar gelişirken, vadi buzullarında küçüktürler. Bu şekiller, buzulun hem törpüleme hem de sökme yaptığının en iyi kanıtıdır.
4.3.Glasyal Vadiler (Tekne Vadiler)
Akarsu vadilerinin buzul tarafından işlenerek dönüştürülmüş halidir. Preglasyal dönemde (buzul öncesi) ‘V’ profilli akarsu vadileri, buzulun yerleşmesiyle derinleştirilir ve genişletilir, böylece dik yamaçlı, geniş tabanlı ‘U’ profilli tekne vadilere dönüşür. Bu dönüşüm, buzulun oyma ve törpüleme gücüyle gerçekleşir.
- Enine Profil: ‘U’ şeklinde, omuz satıhları (shoulder surfaces) ile karakterizedir. Omuz satıhları, preglasiyal olgun vadinin kalıntılarıdır ve iki ayrı glasyal safha arasında interglasiyal dönemlerin izini taşır.
- Boyuna Profil: Akarsu vadilerinden farklı olarak basamaklı ve düzensizdir. Dirençli kayalardan oluşan eşikler (sürgüler) ve kolay aşınan yerlerde çanaklar (basins) görülür. Üst kısımda dik eğim, alt kısımda (dil kısmı) tatlı eğim ve dil çanağı vardır. Yan kolların ana buzula karıştığı yerlerde aşındırma artar, bu da basamaklara neden olur.
- Asılı Vadiler: Ana buzula bağlanan yan kol buzulların vadileri, ana vadiye göre daha az aşındırıldığı için yüksekte kalır. Buzul eriyince, bu vadiler ana vadiden şelalelerle ayrılır. Yükseklik farkı birkaç yüz metre olabilir.
4.4.Sirkler (Buz Yalakları)
Buzullaşmanın başladığı yerlerdir; dağların üst kısımlarında amfitiyatro benzeri, üç tarafı dik yamaçlı çukurluklardır. Akarsu vadilerinin yukarı havzalarındaki vadi köklerinin (toplak) buzul tarafından aşındırılmasıyla oluşur. Çapları 100-200 m’den 1-2 km’ye kadar değişir.
- Oluşum Aşamaları: Önce kar birikimiyle nivasyon sirki (neve buzunun oluşturduğu sığ çukur) gelişir. Karın glasiye buzuna dönüşmesiyle glasiye sirki oluşur. Ters eğim (eşiğin içe bakan yamacı) nivasyon sirkinde 5°’den az, glasiye sirkinde fazladır. Çukurluk, buzulun oyma gücüyle derinleşir.
- Özellikler: Vadiye bakan kısım açıktır, geçiş eşikle sağlanır. Buzul eriyince içlerinde sirk gölleri (tarn lakes) oluşur (örn. Uludağ’daki Aynalı Göl, Karagöl). Küçük buzullaşmalarda sadece sirklerle sınırlı kalabilir.
4.5.Fiyortlar
Vadi buzullarının hakim olduğu dağlık kıyı bölgelerinde, tekne vadilerin buzul sonrası deniz seviyesinin yükselmesiyle sular altında kalması sonucu oluşan derin körfezlerdir. Kıyıları girintili-çıkıntılı hale getirir.
- Oluşum: Buzul vadileri deniz seviyesinin altında da aşındırabilir, buzul eriyince deniz istilası olur. Derinlikleri 1000 m’yi aşar.
- Özellikler: Uzun, dar ve derin; duvarları dik yamaçlıdır. Örn. Norveç fiyortları.
Bu aşınım şekilleri, geçmiş iklim değişikliklerinin fosil izleridir ve günümüzde turizm, ekosistem ve jeolojik araştırmalar açısından önemlidir. Türkiye’de Uludağ, Kaçkar gibi dağlarda sirkler ve eski glasyal vadiler görülür.