5. Topoğrafik Şekiller
Kurak ve yarıkurak bölgelerde topoğrafik şekiller, rüzgarın aşındırma (deflasyon ve korrazyon) etkileriyle birlikte fiziksel/kimyasal çözülme ve nadir sel olaylarının katkısıyla oluşur. Bu şekiller genellikle aşınım ve birikim olmak üzere ikiye ayrılır; aşınım şekilleri, kurak manzaraların en karakteristik unsurlarını temsil eder.
5.1.Aşınım Şekilleri
- Yardanglar Orta Asya kökenli Türkçe bir terim olan yardanglar, hakim rüzgar yönüne paralel uzanan, düzensiz “U” profilli oluklar ve keskin sırtlardan oluşan yapıdır. Yükseklikleri birkaç santimetreden birkaç metreye, genişlikleri ise daha küçük boyutlarda değişir. Yumuşak tortul tabakalar (eski göl diplerinde çökelmiş killer, miller ve sertleşmemiş kumlar) üzerinde korrazyonla gelişir; rüzgarın seçici aşındırması sonucu ortaya çıkar.
- Şahit Kayalar (Zeugen) ve Mantar Kayalar (Gur) Yatay tabakalı arazilerde farklı dirençteki katmanların seçici aşınmasıyla oluşur; sadece rüzgarın değil, başta fiziksel/kimyasal çözülme ve sel sularının etkisiyle şekillenir. Üst kısımlarda dayanıklı bir “şapka” tabakası bulunur. Şahit kayalar (zeugen), mesa veya butte benzeri geniş tabanlı formlar olup tabanları incelmemiştir; mantar kayalar (gur, Büyük Sahra kökenli terim) ise alt kısımların yoğun korrazyonla oyulması sonucu saplı, mantar görünümü kazanır. Boyutları 20-30 metreye ulaşabilir.
- Kovuklar, Tafoniler ve Kafesli Çözülme Kayaç özelliklerine bağlı olarak gelişen bu şekiller, özellikle granitik bloklarda iç kısımların çeşitli tuzların (tuz kristalleşmesi ve taşınması) etkisiyle boşalması sonucu oluşur; seçici aşındırma ve kimyasal çözülme baskındır. İç boşalmalar kovuklar yaratır; Korsika kökenli “tafoni” terimi bu oyuklu yapıları tanımlar. Tafoniler granit dışında kumtaşı ve volkanik kayaçlarda da karakteristiktir ve kafesli (honeycomb) çözülme paternleri gösterebilir.
- Façetalı Çakıllar (Dreikanter/Ventifact) Rüzgar korrazyonunun tipik ürünleri olan bu çakıllar, akarsu (yuvarlak), deniz (yassı) veya buzul (köşeli) çakıllarından farklı olarak üç kenarlı (façetalı) yüzeylere sahiptir. Rüzgarın hakim yönden esmesi çakılı aşındırır, devrilmesine yol açar ve diğer yüzeylerin de işlenmesini sağlar; sonuçta üçgen prizma benzeri formlar ortaya çıkar.
- Çöl Kaldırımı (Çöl Zırhı: Hamada, Reg/Serir) Deflasyonun yoğun etkisiyle ince malzeme (toz, kum) rüzgarca uzaklaştırıldıktan sonra geriye kalan iri çakıl ve blokların yüzeyi kaplaması sonucu oluşur; bu zırh tabakası alt katmanları daha fazla aşınmadan korur ve deflasyonu büyük ölçüde engeller. Arabistan/Suriye çöllerinde “hamada”, Kuzey Afrika’da (özellikle Cezayir) “reg” veya “serir” olarak adlandırılır.
Bu aşınım şekilleri, kurak ortamların sınırlı su varlığı ve baskın rüzgar etkisinde topoğrafyanın monoton ama özgün görünümünü yaratır; rüzgarla etkileşim içinde uzun vadeli jeomorfolojik evrimi yönlendirir.