6. Kıyı Tipleri
Kıyılar, jeomorfolojik oluşum süreçlerine, topoğrafik özelliklere, iç ve dış kuvvetlere göre çeşitli tiplere ayrılır. Bu sınıflandırma, kıyıların nasıl şekillendiğini anlamak için önemlidir. Genellikle aşınma, birikim, tektonik hareketler, buzul etkinlikleri veya biyolojik faktörler gibi unsurlar etkili olur.
- Fiyordlu Kıyılar
- Skayerli Kıyılar
- Rialı Kıyılar
- Haliçli Kıyılar
- Kalanklı Kıyılar
- Limanlı Kıyılar
- Setli veya Lidolu Kıyılar
- Delta Kıyıları
- Boyuna Yapılı Kıyılar
- Enine Yapılı Kıyılar
- Verev Yapılı Kıyılar
- Volkanik Kıyılar
- Mercan veya Resif Kıyıları
Fiyordlu Kıyılar
Fiyordlu kıyılar, buzul vadilerinin deniz seviyesi yükselmesi (transgresyon) sonucu deniz tarafından işgal edilmesiyle oluşur. Dar, derin ve U şeklinde vadilerle karakterizedir; duvarlar dik ve yüksek olur. Buzul aşındırmasının izlerini taşır, genellikle soğuk iklim bölgelerinde görülür. Özellikleri: Uzun girintiler, sarp yamaçlar, derin sular (500-1000 m). Ekonomik olarak balıkçılık ve turizm için uygundur, ancak navigasyon zor olabilir. Örnek: Norveç kıyıları (Sognefjord), Yeni Zelanda, Alaska. Türkiye’de benzeri sınırlı, ancak Karadeniz’in bazı kesimleri hafif fiyord özellikleri gösterir.
Skayerli Kıyılar (Adacıklı Kıyılar)
Skayerli kıyılar, buzul aşındırması sonucu oluşan binlerce küçük ada ve kayalığın (skerries) kıyı önünde yer aldığı tiptir. Düzensiz, parçalanmış bir yapıya sahiptir; sığ sular ve adacıklar navigasyonu zorlaştırır. Buzul sonrası deniz işgaliyle oluşur. Özellikleri: Düşük rölyef, çok sayıda ada, korunaklı koylar. Balıkçılık ve kuş gözlemi için idealdir. Örnek: İsveç ve Finlandiya’nın Baltık Denizi kıyıları, Kanada’nın Atlantik kıyıları. Türkiye’de Karadeniz’in bazı kesimleri benzer adacıklar barındırır.
Rialı Kıyılar
Rıalı kıyılar, akarsu vadilerinin deniz seviyesi yükselmesiyle işgal edilmesi sonucu oluşan girintili-çıkıntılı kıyılardır. Vadiler denize doğru genişler, haliç benzeri yapılar oluşturur. Tektonik çökme veya buzul sonrası etkiyle gelişir. Özellikleri: Dallanmış girintiler, sakin sular, verimli topraklar. Tarım ve liman için uygundur. Örnek: İspanya’nın Galicia kıyıları (Rias Baixas), İngiltere’nin güneybatısı, İstanbul Boğazı (kısmen ria özelliği). Türkiye’de Ege ve Marmara’da benzer örnekler vardır.
Haliçli Kıyılar
Haliçli kıyılar, akarsu ağızlarının genişleyerek denizle birleştiği, gel-git etkisiyle sediment birikimi görülen tiptir. Akarsu taşıdığı alüvyonları bırakır, delta benzeri ama daha geniş ağızlı yapılar oluşur. Özellikleri: Tuzlu-bataklık alanlar, zengin biyoçeşitlilik, sel riski yüksek. Balıkçılık ve ekosistem koruma için önemlidir. Örnek: Thames Haliçi (İngiltere), Amazon Haliçi. Türkiye’de Sakarya ve Meriç nehir ağızları haliç özellikleri gösterir.
Kalanklı Kıyılar
Kalanklı kıyılar, kalkerli kayaların aşınmasıyla oluşan küçük, dar koylar ve sarp kayalıklarla karakterizedir. Karstik süreçler (kimyasal aşınma) baskındır. Özellikleri: Dik yamaçlar, mağaralar, turkuaz sular; dalış ve turizm için popüler. Örnek: Fransa’nın Calanques Ulusal Parkı (Marseille yakınları), Hırvatistan kıyıları. Türkiye’de Akdeniz’in bazı kesimleri (Antalya civarı) benzer kalanklar barındırır.
Limanlı Kıyılar
Limanlı kıyılar, doğal korunaklı koylar ve girintilerin liman oluşumuna uygun olduğu tiptir. Tektonik veya aşınma sonucu oluşur. Özellikleri: Rüzgar ve dalgalardan korunaklı, derin sular; ticaret ve denizcilik için idealdir. Örnek: Rio de Janeiro (Brezilya), Sydney Limanı. Türkiye’de İzmir ve İstanbul doğal liman özelliklerine sahiptir.
Setli veya Lidolu Kıyılar
Setli (Lido) kıyılar, kıyı kordonları ve lagünlerin yaygın olduğu alçak kıyılardır. Enkaz göçüyle kum setleri oluşur, arkasında lagünler kalır. Özellikleri: Düz plajlar, sığ sular, turizm için uygun. Örnek: Meksika Körfezi kıyıları, Venedik Lagünü (İtalya). Türkiye’de Büyükçekmece ve Küçükçekmece lagünleri setli kıyı örnekleridir.
Delta Kıyıları
Delta kıyıları, akarsuların taşıdığı alüvyonların birikmesiyle oluşan üçgen şeklinde kara çıkıntılarıdır. Sığ kıyı, zayıf dalga ve bol sediment şartı gerektirir. Özellikleri: Verimli topraklar, tarım yoğun; sel riski yüksek. Örnek: Nil Deltası (Mısır), Mississippi Deltası. Türkiye’de Kızılırmak (Bafra) ve Seyhan-Ceyhan (Çukurova) deltaları.
Boyuna Yapılı Kıyılar
Boyuna yapılı kıyılar, dağ sıralarının denize paralel uzandığı, girinti-çıkıntısı az, düz kıyılardır (Pasifik tipi). Tektonik yükselme sonucu oluşur. Özellikleri: Dik falezler, dar plajlar; deprem riski yüksek. Örnek: Akdeniz ve Karadeniz kıyıları (Türkiye), Kaliforniya. Türkiye’de Akdeniz kıyıları tipik boyuna yapıdadır.
Enine Yapılı Kıyılar
Enine yapılı kıyılar, dağ sıralarının denize dik uzandığı, girintili-çıkıntılı kıyılardır (Atlantik tipi). Tektonik çökme sonucu vadiler denize açılır. Özellikleri: Çok sayıda koy ve burun, doğal limanlar; turizm için uygun. Örnek: Ege kıyıları (Türkiye), Norveç. Türkiye’de Ege Denizi enine kıyılara örnektir.
Verev Yapılı Kıyılar
Verev yapılı kıyılar, tabakaların denize eğimli (monoklinal) olduğu, aşınmanın yönlü gerçekleştiği kıyılardır. Litolojik farklılıklar etkili olur. Özellikleri: Yatık profiller, dalga aşınımıyla oluşan platformlar. Örnek: İngiltere’nin güney kıyıları. Türkiye’de bazı Akdeniz kesimleri verev özellik gösterir.
12. Volkanik Kıyılar
Volkanik kıyılar, volkanik faaliyetler sonucu lav akıntıları ve kül birikimleriyle oluşan kıyılardır. Siyah kum plajlar ve krater gölleri yaygındır. Özellikleri: Dik yamaçlar, jeotermal aktiviteler; turizm için çekici. Örnek: Hawaii Adaları, İzlanda. Türkiye’de Kapadokya yakınları volkanik etki gösterse de kıyı örneği sınırlıdır.
Mercan veya Resif Kıyıları
Mercan resif kıyıları, mercan poliplerinin kalker iskelet birikimiyle oluşan tropik kıyılardır. Sıcak, sığ ve temiz sular gerektirir. Tipleri: Kıyı resifi, set resifi, atol. Özellikleri: Biyoçeşitlilik yüksek, dalga kırıcı; iklim değişikliğinden etkilenir. Örnek: Büyük Set Resifi (Avustralya), Maldivler. Türkiye’de tropik olmadığı için görülmez.
Bu tipler, kıyıların dinamik doğasını yansıtır ve jeomorfolojik gelişim evreleriyle bağlantılıdır.
