Fluviyal topoğrafyada oluşan yer şekilleri diğer morfojenetik faktörler gibi aşınım ve birikim şekilleri olarak 2 gruba yarılır:
AŞINIMA BAĞLI OLARAK OLUŞAN ŞEKİLLER
1-Vadiler
2-Aşınım Yüzeyleri ve Peneplenler
3-Yerlikaya Taraçaları
4-Dev Kazanları
BİRİKİME BAĞLI OLARAK OLUŞAN ŞEKİLLER
1-Birikinti Koni ve Yelpazeleri
2-Dağ Eteği (=Piedmont) Ovaları
3-Kum Adaları
4-Dağ İçi Ovaları
5-Taban Seviyesi Ovaları (=Taşkın Ovaları)
6-Alüvyal Taraçalar
7-Deltalar
AŞINIMA BAĞLI OLARAK OLUŞAN ŞEKİLLER
VADİLER
VADİ: Akarsuların yataklarını kazmaları ve derinleştirmeleri sonucunda oluşan, genellikle bir taban ve bunun iki yanında yer alan yamaçlardan meydana gelen çukur yer şekilleridir.
Derinlik ve genişlikleri açısından farklı vadi tipleri söz konusudur. Akarsuların derine aşındırmaları vadilerin derinleşmesini, topografyanın içine gömülmesini, yana aşındırmaları ise yamaç şekillenmesini sağlar.
Akarsuların derine aşındırması vadilerin boyuna profillerinin, yana aşındırması ise enine profillerinin şekillenmesi üzerinde etkili olur.
Enine Profil Üzerinde Etkili Olan Faktörler
Vadiler enine profillerine göre sınıflandırılmaktadırlar.
Vadilerin enine profillerinin gelişimi ile vadiler genişler veya vadi yamaçları şekillenir, biçimlenir. Bu olay yana aşınımla gerçekleşir. Bir vadinin enine profilinin gelişimi üzerinde şu faktörler etkilidir.
- Çözülme ve kütle hareketleri
- Yan kolların etkisi
- Yana aşındırmanın rolü
- Yapı ve litolojinin etkisi
- İklimin etkisi
- Yerkabuğu hareketlerinin etkisi
ÇÖZÜLME VE KÜTLE HAREKETLERİ :
Vadilerin yamaçlarında çözülme olayı ile birlikte, özellikle sel ve seyelânın etkisi kendini belirgin olarak hissettirir. Yani çözülmüş materyal, sel ve seyelanla taşınarak vadilerin genişlenmesine yol açabilir. Vadilerin enine profilinin gelişmesinde sel ve seyelanın etkisi büyüktür. sel ve seyelan olayları yarı kurak bölgelerde daha çok görülür. Seyelanın etkisi üzerinde vadi yamaçlarının eğim derecesi de etkilidir.
YAN KOLLARIN ETKİSİ :
Yan kol ana akarsuyun vadisinin genişlemesine neden olur. Yan kol ne kadar fazla olursa ana vadi o kadar çabuk genişler, yamaçlar da o oranda geriler.
YANA AŞINDIRMANIN ROLÜ:
Yana aşındırma akarsuların vadilerini dipten oyarak üstteki yamacın bir bakma kütle halinde düşmesine veya yamaçların alttan oyularak çökmesine neden olur. Böylelikle yamaçlar gittikçe gerileyecektir. Yana aşındırma derine aşındırmayla beraber başlar. Yana aşınması denge profiline ulaşılması ve derine aşınmanın azalmasından sonra daha fazla artar. Yani olgunluk döneminde daha fazla görülür. Derine aşındırma daha çok gençlik döneminde; yana aşındırma ise daha çok olgunluk döneminde görülür. Gençlik dönemin de oluşan vadiler daha çok çentik vadi şeklindedir. Yana aşındırmanın etkisi ile akarsuyun çarptığı yamaç iç bükey bir yamaç halinde dikleştirilir. Buna karşılık iç bükey yamacın karşısında birikmenin ön planda olduğu dışbükey ve yatık bir profil ortaya çıkar. Fluviyal morfolojide iç bükey yamaçlara çarpak, buna karşılık birikmenin hakim olduğu daha yatık olan dış bükey yamaçlara ise yığınak adını verilir.
Çarpak ve yığınaklar özellikle menderes çizen akarsularda çok daha belirgin olarak ortaya çıkar.
Yana aşınıma bağlı olarak çarpak-yığınakların oluşumu
Akarsuyun menderes yapması üzerinde yatak eğiminin düşüklüğü, hızın ve gücün azalması ile yatakta görülen çıkıntılar ve engeller rol oynadığı gibi akarsuyun kendi hidrolik kanununa göre de akış hızı suyun salınımlar veya menderesler çizmesine yol açar. Buna göre akarsu aşındırmasının olgunluk ve yaşlılık döneminin yanı sıra başlangıç veya geçiş saflarında da mecralarında bazı salınımlar yapabilir. Suyu böyle salınım yaparak akması Atalet Kanunu’na bağlıdır.
Çarpak ve yığınlarının gelişmelerini ilerlemesi sonucunda akarsuyun enine profili değişir. Vadisi genişler. Biz mendereslerin dış kavislerine teğet olarak çizilecek iki çizgi arasında kalan şerit biçimdeki sahaya menderes kuşağı denir.
Mendereslerin ve Menderes kuşağının oluşumu
Menderes kuşağının genişliği o akarsuyun akım ve hızına bağlıdır. Gücü fazla olan akarsuların menderes kuşağı geniş olur. Menderes kuşağı sabit olmayıp değişebilir veya genişleyebilir. Menderesler veya menderese yol açan hareketin en fazla gelişime yaklaştığı sıradan menderes birikintilerinin şekli S harfine benzer bir şekil alır. Bu esnada menderesin iç bükey yanlarının gerilmeye devam etmesi sırasında iki menderes büklümü arasında kalan kum gittikçe incelir. Nihayet kopar. Sonuçta kenarda sonradan göl veya bataklık haline geçecek kopmuş menderes (oxbow lake) denilen birikintiler ortaya çıkar. Özellikle taşkın esnasında bu olay görülür ve akarsu kendine daha kısa ve yeni bir mecra çizer. Artık son safhada vadi yamaçları oldukça geriletilmiş ve yatıklaştırılmıştır. Adeta bir ovayı andıran geniş bir vadi tabanı teşekkül etmiştir. İşte bu taban ovasına taşkın ovası veya Feyezan ovası ismi verilir. Bu safhaya fluviyal aşınımın son devrelerinde erişilir. Vadinin enine profili oldukça geniş ve basıktır. Bu tür örnekler Türkiye’de Gediz. B. Menderes, K. Menderes ovalarında görülür. Bu alanlarda çok geniş tabanlı vadiler oluşmuştur. Akarsu da çok devamlı bir şekilde akmaktadır. Bu olay akarsuyun olgunluktan yaşlılığa geçiş sürecinde görülür.
Yana aşındırmaya bağlı vadi gelişimi
Menderes gelişimi ve kopmuş menderesler
YAPI VE LİTOLOJİ
Tabakaların durumu tektonik yapısı ve litolojik yapı özellikle geçimliliği önemli bir faktördür. Yapı geçirimli kayaçlardan oluşmuşsa bu takdirde yağışların büyük kısmı sızmaya uğrayacak, böylece sel ve seyelanın etkisi azalacak, yamaçların işlenmesi az olacaktır. Bu olay kütle hareketlerinin de az olmasına neden olur. Sonuçta yamaçlar uzun süre dikliğini korur ve dış bükey bir özellik kazanır. Buna karşılık yapı geçirimsizse sel ve seyelanın etkisi fazla olacak, kütle hareketleri fazlalaşacaktır. Bu durum yamaçların yatıklaşmasını ve alçaltılmasını meydana getirecektir.
Aynı durum vadi yamaçlarını meydana getiren dayanıklı ve dayanaksız kayaçlar içinde geçerlidir. Yapının çatlaklı olması geçirimliliği etkiler. Kalker, Bazalt gibi kayaçlar hem sert hem de geçirimli kayaçlardır.
Geçirimli ve geçirimsiz tabakalarda vadi gelişimi
Tabakaların duruşu çeşitli yapı tipleri ortaya çıkarır. Bunlardan en yaygın olanları yatay ve monoklinal yapılardır. Yatay yapıda özellikle bir dayanıklı bir dayanıksız tabakanın üst üste dizilmesi vadinin yamaç profiline yansır. Şöyle ki, dayanıklı tabaka aşınma karşı daha fazla dayanıklı dışbükey bir profil halini alırken dayanıksız tabaka yatık ve içbükey bir profil kazanır. Dolayısıyla böyle bir alanda açılan vadi yamaçlarında yamaç profili basamaklı bir görünüm alır.
Bu şekilde yatay yapı içinde basamaklı (bir sert bir yumuşak tabakadan oluşan) bir görünüm alan vadilere kanyon vadi denir. Bu vadi tipinin en tipik örneği Colorado Kanyonu’nda görebiliriz. Kanyon vadi tipi farklı litolojilerin görüldüğü yapılar dışında tek tıp ve sert tabakalardan oluşan yatay yapı içinde de görülebilir.
İgnimbirit depoları içinde de kanyon vadi tipleri görülebilir. İgnimbirit kızgın riyolit tüflerinin oluşturduğu tabakaya denir.Örneğin Ihlara vadisi ignimbirit içinde oluşmuş bir vadidir. Ülkemizde bazaltlar içinde oluşan kanyon vadiler de yaygındır. Antalya civarında köprülü kanyonun yapısı ise kumtaşlarından meydana gelmektedir.
Kanyon vadi basamaklarının oluşumu şu şekilde gerçekleşir; sert yapılar aşınmaya karşı direnç gösterdiği için yamaçta dikililer halinde belirir. Buna karşılık sert tabakalar içinde yer olan yumuşak tabakalar aşınıma karşı daha az direnç gösterecekleri için yatıklaşarak sert tabaka üzerinde geriletilir. Yumuşak tabakalar dirençleri az olduğu için sert tabaka üzerinde geriler, basamak şeklinde düzlükler oluşur. Sert tabaka yumuşak tabaka için mahalli taban seviyesini oluşturur. Bu vadiler içinde düzlüklerden meydana gelen basamaklara yapı platformları ismi verilir. Sert tabakalara korniş adı verilir.
Bir vadinin farklı bölümlerinde geçirimli ve geçirimsiz tabakalarda vadi gelişimi
Kanyonvadide basamaklar
Tabakaların bir tarafa doğru eğimli olduğu monoklinal yapılarda vadilerin yamaçları veya enine profilleri asimetriktir. (disimetrik – simetrik olamayan) yamaçların yükseltisi ve eğim dereceleri birbirinden farklıdır. Böyle bir yapıda akarsu bir taraftan yatağını derine doğru kazarken diğer taraftan tabakanın eğimi yönünde yana doğru kayar.
Akarsuyun kaydığı tarafta bulunan yamaç yana aşındırma ve alttan oymaya bağlı olarak daha fazla geriler ve dikleştirilir. Monoklinal yapılı arazilerde akarsu vadilerinin yamaçlarından geriletilmesi ve asimetrik bir profil kazanmasını sağlayan bu sürece “homoklinal kayma” denir (akarsuyun tabaka eğimi yönünde bir tarafa kayması).
Homoklinal Kayma
BADLANDS TOPOĞRAFYASI VE PERİBACALARI :
Kırgıbayır (Badlands) vadilerin enine profilinde yamaç işlenmesi sonucunda ortaya çıkan şekillerdir. Badlands, özellikle yumuşak ve geçirimsiz mil, kil ve marnların meydana çıktığı yamaçlarda sellenmenin, sel yarıntılarının büyük ölçüde gelişmesi sonucunda oluşan, sık ve koruyucu bir bitki örtüsünün de bulunmadığı, yağışların seyrek fakat sağanak halinde düştüğü, kurak ve yarı kurak iklimlerde yamaçların adeta testere dişi şeklinde çok sayıda yarıntıdan oluşmuş karmakarışık veya kötü arazi anlamına gelen arazilerdir. Türkiye’de bu tür araziler için “kırgıbayır” terimi kullanılmaktadır.
- Badlands Topoğrafyasının ortaya çıkmasına neden olan faktörler:
- Yapının geçirimsiz olması (mil, kil, marn gibi)
- Yamaçların sel sularıyla parçalanması
- Bitki örtüsünden yoksun olması
- Kurak – yarı kurak iklim
Peribacalarının Oluşumu
Badlands topografyasının diğer bir şeklidir. Ancak görünüş açısından farklılıklar vardır. Bu şekilleri yine kurak ve yarı kurak iklimlerde sel yarıntılarına bağlı olarak fakat sel yarıntıları arasında yükselen baca biçiminde sütunlar oluşturur. Bunların yükseltisi birkaç cm ile 20 – 30 m arasında değişir.
Sütunların tepesindeki değişik boyuttaki taş bloklar adeta bir şapka görevi yapmaktadır. Bir yamaç şekli olan peribacaları genellikle iri taşlar veya bloklar da içeren gevşek ve ince unsurlu yapılarda şekillenir. Böyle bir yapı içindeki taş veya bloklar altlarındaki gevşek, ve ince unsurlar için adeta bir koruyucu etki yapar (seyelana, karşı). Blokların etrafındaki dirençsiz alan aşınarak alçalır, blokun koruduğu kesim yüksekte kalarak bir sütun veya baca biçimini alır. Dolayısıyla olay Badlands’tan farklı bir aşanım sürecinin bir sonucudur. En iyi örneği Türkiye’de Kapadokya’dır.
Yapı bütünüyle volkanik ve tortullarla ara tabakalıdır. Volkano- sedimanter adı verilen bu yapı Erciyes Dağı volkanından püsküren piroklostik malzeme ve tüflerin göl ortamında birikmesi, daha sonra göl ortamının ortadan kalkmasıyla sel ve seyelanının etkisi altına girmiş ve söz konusu şekiller oluşmuştur.
Peri bacalarının oluşumu
İKLİM FAKTÖRÜ :
İklim faktörü Yamaç işlenmesine dolaylı olarak etki eder. İklimin kurak ve yarı kurak ya da nemli olması vadinin enine profiline yansır. Kurak ve yarı kurak iklimlerde yağışlar sağanak karakterlidir. Bu iklimlerde fiziksel parçalanma ön planda olduğu için yamaçlar dikliklerini korur. Vadilerin enine profilinde derine gömülme ön plandadır. Kanyon tipi vadiler nemli iklimlerde görülmez.
Buna karşılık nemli iklime sahip yerlerde kimyasal ayrışmanın ileri derecede olması kütle hareketlerine ve yamaçların yatıklaştırılıp alçaltılmasına neden olur. Bu olay yamaç gerilemesini de sağlar. Sonuçta bir sert yapı ve bir yumuşak yapının ardalandığı bir profil ortaya çıkar.
Fiziksel parçalanma kayaçlarda köşeliliği ve keskinliği beraberinde getirir ve yamaçlar dik bir görünüm alır. Dolayısıyla kurak ve yarı kurak iklimlerin vadi profilleri farklıdır.
Eğer yükselmede duraklamalar olursa yamaçlarda sekiler oluşur. Bu vadi profillerinde çarpılma da görülür. Bu tip vadiler yükselmenin olduğu yerlerde sınırlı olarak görülür. Dönemli klimatik sekilerle karıştırmamak gerekir.
Saplanmış Gömük Menderes ve Kaymış Gömük Menderes, akarsuların zamanla derin vadiler oluşturduğu ve bu vadilerin jeolojik yapı ile şekillendiği iki farklı morfolojik örnektir. Her ikisi de akarsuyun eski menderesli yatağını koruyarak aşağıya doğru aşındırmasıyla oluşur, ancak aralarındaki farklar hem oluşum süreci hem de topoğrafik yapı açısından dikkat çekicidir.
1. Saplanmış Gömük Menderes
- Akarsu, simetrik ve dengeli, ancak gömülmüş ve derine inmiş menderseli bir vadide kıvrılarak akar.
- Vadinin iki yamacı eşit yükseklikte ve benzer eğimde olup, akarsu yatağını sıkıca sarar.
- Bu yapı, tektonik hareketler sonucu sahanın toptan yükselmesi ile oluşur ve akarsu yana aşındırma yapma fırsatı bulamaz.
2. Kaymış Gömük Menderes
- Akarsu, asimetrik bir vadide akar; bir yamaç dik ve yüksek, diğer yamaç daha yayvan ve alçaktır.
- Bu tür menderesler genellikle tektonik hareketlerin olmadığı, kayaçların homojen olduğu bölgelerde görülür
- Nehir, eski menderesli yatağını korur ancak vadinin yapısı bozulmuştur; bu da nehrin vadide “kaymış” gibi görünmesine neden olur.
Gömük menderes çeşitleri
4.1.1.2.2. ENİNE PROFİLE BAĞLI OLARAK BELİREN VADİ TİPLERİ
Vadi tiplerini enine profillerine göre belirlenir ve üçe ayrılır;
1. Boğazlar
2. Kertik vadiler (V biçimli vadiler)
3. Tabanlı vadiler
Bu üç vadi tipi de morfolojik dönem veya bir aşınım devresi boyunca görülen vadi tipleridir. Şöyle ki; genel olarak başlangıç dönemlerinde daha çok boğaz biçimli vadiler, gençlik döneminde “V” biçimli vadiler, yaşlılık döneminde ise geniş tabanlı vadiler görülür.
1. BOĞAZ VADİ : Aşınım başlangıç döneminde görülen vadi tipleridir. Dolayısıyla genç bir devreye karşılık gelirler. Şekil olarak yamaçlar çok dik olup taban tamamen akarsu tarafından işgal edilmiştir.
Boğaz terimi yukarda anlatılan durum haricinde tamamen özel yapı şartlarına ait vadi tipleri için de kullanılır. Özellikle sert ve dayanıklı kayalardan oluşan sahalarda oluşmuş, yarı kurak ve kurak bir iklime sahip sahalarda görülen vadiler için de boğaz terimi kullanılır. Belirtilen bu durum için morfolojik zamanın herhangi bir evresi söz konusu değildir.
2. “V” BİÇİMLİ (KERTİK) VADİLER: Bu vadiler zaman ilerledikçe derine aşınımın gittikçe yavaşlaması yamaç işlenmesinin daha belirgin olarak kendini göstermeye başlaması sonucunda gençlik döneminde görülen vadi tipleridir. Yamaç özelliklerine göre dik ve yatık, simetrik ve asimetrik yamaçlı kertik vadilerden söz edilebilir.
3. GENİŞ TABANLI VADİLER: Bu tip vadiler ise derine aşındırmanın hemen hemen durduğu, buna karşılık yana aşındırma ile biriktirmenin ön planda olduğu olgunluk döneminde görülen vadi tipleridir. Akarsu belirmiş olan taban üzerinde menderes yaparak veya örgülü mecra yaparak akmaktadır. Bu esnada yer yer yatak değiştirebilir. Bu vadiler için “taşkın ovası” veya “feyezan ovası” terimi de kullanılmaktadır.
B. Menderes ve K. Menderes ovaları bu tip vadilere örnek olarak verilebilir. Bu vadilerde eğim kırıklıkları ortadan kalkmış, derine aşındırma durmuş gibi sürekli bir yamaç işlenmesi söz konusudur. Aslında aşındırmadan çok biriktirme ön plandadır. Dönem olarak aşınışının ilerlemiş bir safhasına karşılık gelir.
Böyle bir vadiye sahip akarsuyun iki yatağı vardır. Çekik (küçük) yataktır özellikle yazın akarsuyun cılızken aktığı yataktır. Taşkın yatak ise yağışlı dönemlerde akarsuyun bu yataktan taşarak hemen hemen geniş vadi tabanını kaplamasıyla oluşan yataktır.
Vadilerin enine profillerine göre sınıflandırılması