Coğrafyanın Gelişimi ve Tarihsel Yolculuğu — Ders Notu

yazar

Bu ders notu, “Coğrafyanın Tanımı, Gelişimi ve Tarihsel Yolculuğu” başlığındaki içeriği derslik bir konu hâline getirir. Amaç; kavramları netleştirmek, tarihsel akışı kurmak, ana figürleri ve eserleri bağlamsallaştırmak, Türkiye’deki gelişimi görünür kılmak ve güncel metodolojiye köprü kurmaktır.

Öğrenme Hedefleri

  • Coğrafyanın temel tanımını ve kapsamını açıklar.
  • Tarihsel dönemler boyunca coğrafya bilgisinin dönüşümünü örneklerle tartışır.
  • Antik Çağ, İslam Dünyası, Rönesans ve Klasik Dönem’in öncü isimlerini ve katkılarını tanır.
  • Türkiye’de coğrafya disiplininin kurumsallaşma sürecini özetler.
  • Güncel yöntem ve teknolojilerin (CBS, UA) coğrafyaya etkisini açıklar.

1) Coğrafyanın Tanımı ve Kapsamı

  • Coğrafya, insanın içinde yaşadığı çevrenin doğal özelliklerini, insan–çevre etkileşimini ve bunun sonucunda ortaya çıkan beşerî ve ekonomik faaliyetleri, kendi ilke ve yöntemleriyle inceleyen bir bilimdir.
  • Sözcük kökeni: Eski Yunanca “geo” (yer) + “graphia” (yazmak, çizmek) → “yerin tasviri”.
  • Terimi ilk kullanan: Eratosthenes (MÖ 276–195).

2) Tarihöncesinden Antik Çağ’a: Coğrafyanın Kökeni

  • Çıkış noktası: İnsan doğasındaki “merak duygusu”.
  • İlk birikimler: Yazının icadıyla seyahatleri kaydetme; ölçme–tasvir geleneği.

Öncü isimler ve katkılar:

  • Hekataios (MÖ 550–476): “Periodus” — Yeryüzünün tasviri.
  • Herodotos (MÖ 483–426): “Tarihler” — “Mısır Nil’in hediyesidir” sözü, ilk topografik tasvirlerin birikimi.
  • Eratosthenes (MÖ 276–195): Dünya çevresini hesaplama, “coğrafya” terimini literatüre kazandırma, ökümenin (yerleşik alanlar) sınırlarını belirleme.
  • Strabon (MÖ 58–MS 21): 17 ciltlik “Geographika” — Matematik, fizikî, jeopolitik ve ekonomik coğrafya; çevre–insan ilişkilerinin tasviri.
  • Batlamyus (MS 90–168): “Geographika Hayēgesis” — Dünya ve bölgesel haritalar, koordinatlar; kartografik sistematik.

3) Orta Çağ İslam Dünyasında Coğrafya

Bağlamsal etkenler:

  • Geniş coğrafi yayılım, hac yollarının bilgi ihtiyacı, ay takvimi ve güneş hareketleri nedeniyle astronomi–coğrafya ilişkisi, bilimsel tartışma ortamları.

Öncü isimler ve eserler:

  • Biruni (973–1048): Dünya yarıçapı, meridyen uzunluğu; “El-Kanunü’l-Mes’udi”.
  • Makdisi: “Ahsenü’t-tekasim”.
  • İbni Havkal (ö. 953): “Suretü’l-Arz”.
  • Mesudi (885?–957): “Mürûcu’z-Zeheb” — Geniş coğrafyalara ilişkin gözlem ve tasvir.
  • İdrisi (1099–1180): “Nuzhat ul Muştak” — 72 harita; küresel temsil; Batlamyus’tan daha kalıcı etki.
  • İbn Battuta (1304–1368/69): “Rihle” — Seyahatnâme; toplum ve kültür tasvirleri.
  • İbn Haldun (1332–1406): “Mukaddime” — Beşerî ve siyasî coğrafyada çevresel determinizm etkisi.

4) Rönesans, Coğrafî Keşifler ve Klasik Döneme Geçiş

Rönesans ve Keşifler Çağı:

  • Denizcilikte teknik sıçramalar → Yeni Dünya’nın keşfi.
  • Öncü seferler: Vasco da Gama (Ümit Burnu–Hindistan), Kristof Kolomb (1492), Amerigo Vespucci (Amerika’nın “yeni kıta” oluşu), Ferdinand Macellan (Dünya turu), James Cook (bilimsel keşif seyahatleri).

Metodolojik dönüşüm:

  • Tasviri (betimleyici) coğrafyadan analitik ve teorik coğrafyaya geçişin tohumları.

Erken modern eserler:

  • Sebastian Münster: “Cosmographia Universalis” (1544).
  • Peter Apian: “Cosmographicus liber” (1524).
  • Philip Cluverius: “Introduction in Universam Geographiam” (1624).
  • Bernhard Varenius: “Geographia Generalis” (1650) — Metodolojiye güçlü etki.

5) Coğrafyanın Bilimsel Kimlik Kazanması

A) Teorik temel — Immanuel Kant (1724–1804)

  • Coğrafyayı “mekânsal çeşitliliklerin incelenmesi” olarak kavramsallaştırdı.
  • Matematik, teolojik, ticari, siyasi, ahlaki coğrafya gibi sınıflamalar önerdi.

B) Modern kurucu çizgi — Humboldt ve Ritter

  • Alexander von Humboldt (1769–1859):
    • Sistematik, ölçü–gözlem temelli yaklaşım; Humboldt Akıntısı’nın ölçümü.
    • 5 ciltlik “Kosmos”; doğa bilimleri–antropolojiyi örüntüleyen bütüncül vizyon.
  • Carl Ritter (1779–1859):
    • “Die Erdkunde” (19 cilt): İnsan–doğa ilişkilerini açıklayan kurallar ve yöntem.
    • Bölgesel yaklaşımı kurumsallaştırma; metodolojik kavramların coğrafyaya kazandırılması.
  • Ortak payda: “Farklılık içinde birlik” — Parçaların bağlamsal bütünlüğü.

6) Bölgesel Coğrafya Dönemi

  • Paul Vidal de la Blache (1845–1918): Bölgesel sentezin başlangıcı.
    • Anahtar kavramlar:
      • “Milieu” (ortam): Kültürel çeşitliliklerin temel zemini.
      • “Genre de vie” (yaşam tarzı): Coğrafi görünümü belirleyen toplumsal–ekonomik pratikler.
      • “Sirkülasyon” (dolaşım): Bölgeler arası etkileşim ve akışların rolü.

7) Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de Coğrafya

I. Klasik Osmanlı ve Batılılaşma (1915’e kadar)

  • Klasik İslam coğrafyasının tercüme–derlemeleri, denizcilik ve seyahatnameler.
  • Piri Reis: 1513 “Dünya Haritası”, “Kitab-ı Bahriye”.
  • Seydi Ali Reis: “Mir’âtü’l-Memâlik”.
  • Kâtib Çelebi: “Cihannümâ” — Batı’daki coğrafya bilgisini İslam dünyasına taşıma.
  • Evliya Çelebi: “Seyahatnâme” — Çok-disiplinli gözlem hazinesi.
  • Son kertede coğrafya eğitiminin askeri okullara girişi.

II. Kuruluş ve Örgütlenme (1915–1941)

  • 1915: Darülfünun Edebiyat Fakültesi’nde Coğrafya Enstitüsü.
  • 1924: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde Coğrafya Bölümü.
  • 1935: Ankara DTCF Coğrafya Bölümü.
  • Yerli öncüler: Hamit Sadi Selen, Ali Macit Arda, İbrahim Hakkı Akyol.
  • Yabancı katkılar: Herbert Louis, Erwin Lattauer.

III. Yükseliş (1941–1980)

  • Türk Coğrafya Kurumu’nun kuruluşu (1941); Türk Coğrafya Dergisi.
  • Uzmanlaşma: Fiziki Coğrafya (jeomorfoloji, klimatoloji, hidroloji…) ve Beşerî–Ekonomik Coğrafya (nüfus, yerleşme, tarım, sanayi…).

IV. Yaygınlaşma ve Modernleşme (1981–Günümüz)

  • YÖK sonrası üniversiteleşme, coğrafya bölümlerinin yaygınlaşması.
  • Teknolojiler: Uzaktan Algılama (UA), Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) — Hem fiziki hem beşerî coğrafyada temel araçlar.
  • Metodolojik tartışmalar: Fiziki–beşerî ayrışması, disiplinin yeri ve kurumsallaşma.
  • Güncel üretim: Çevresel sorunlar, kentsel planlama, risk analizi, bölgesel planlama vb.

8) Kavramsal Çerçeve: Disiplinin Bileşenleri

  • Fiziki Coğrafya: Jeomorfoloji, klimatoloji, hidroloji, biyocoğrafya, toprak coğrafyası.
  • Beşerî Coğrafya: Nüfus, yerleşme, kültür, ekonomi, siyaset, sağlık, ulaşım.
  • Araç–Yöntem:
    • Kartografya, CBS, UA, mekânsal analiz, istatistik, modelleme.
    • Tarihsel coğrafya, saha çalışması, nitel–nicel yöntemlerin birlikteliği.

9) Uygulamalı Kutu: Kronoloji ve Anahtar Eserler

  • Antik Çağ: Hekataios — “Periodus”; Herodotos — “Tarihler”; Eratosthenes — ölçüm; Strabon — “Geographika”; Batlamyus — koordinat–harita sistemi.
  • İslam Dünyası: Biruni — “El-Kanunü’l-Mes’udi”; İdrisi — “Nuzhat ul Muştak”; İbn Battuta — “Rihle”; İbn Haldun — “Mukaddime”.
  • Erken Modern: Münster — “Cosmographia Universalis”; Varenius — “Geographia Generalis”.
  • Modern Kurucu: Humboldt — “Kosmos”; Ritter — “Die Erdkunde”.
  • Türkiye: Piri Reis — “Kitab-ı Bahriye”; Kâtib Çelebi — “Cihannümâ”; Evliya Çelebi — “Seyahatnâme”.

10) Değerlendirme Soruları

  • Coğrafyanın “mekânsal çeşitlilik” odağı, disiplini diğer sosyal ve doğa bilimlerinden nasıl ayrıştırır?
  • Eratosthenes ve Batlamyus’un katkıları arasında yöntemsel açıdan ne tür farklar vardır?
  • Vidal de la Blache’ın “genre de vie” kavramını güncel bir şehir örneği üzerinden açıklayınız.
  • Türkiye’de coğrafya eğitiminin kurumsallaşmasında 1915–1935 dönemi neden bir dönüm noktasıdır?
  • CBS ve UA, beşerî coğrafya araştırmalarında hangi yeni soruları sormayı mümkün kılmıştır?

11) Etkinlik ve Ödev Fikirleri

  • Haritalı Zaman Çizelgesi: Antik Çağ’dan günümüze coğrafyanın gelişim hattını haritalar ve portrelerle görselleştirme.
  • Metin Çözümlemesi: Strabon’un “Geographika”sından bir bölümün bugünkü bölgesel analizle karşılaştırılması.
  • Vaka Çalışması: Bir şehrin “milieu–genre de vie–sirkülasyon” üçlüsü ile analizi.
  • Teknoloji Uygulaması: CBS’de bir veri katmanı (nüfus yoğunluğu) ile fiziki katman (eğim, yükselti) ilişkisinin mekânsal analizi.

12) Özet

  • Coğrafya, “yerin tasviri”nden “mekânın analizi”ne evrilen, insan–çevre etkileşimini çok-disiplinli yöntemlerle ele alan bir bilimdir.
  • Antik Çağ’ın ölçü–tasvir birikimi, İslam dünyasının matematik–astronomi temelli katkıları, Rönesans keşifleri ve Klasik Dönem kuramcıları modern disiplini yapılandırmıştır.
  • Türkiye’de coğrafya, 20. yüzyılda kurumsallaşmış, 1980 sonrası teknolojik araçlarla yaygın ve uygulamalı bir alan hâline gelmiştir.
  • Günümüzde coğrafya; iklim krizi, sürdürülebilirlik, afet riskleri, kentleşme ve bölgesel kalkınma gibi temel gündemlere bilimsel çözüm üretir.

Ek: Anahtar Terimler Sözlüğü

  • “Geo–graphia”: Yer + yazmak/çizmek.
  • Ökümen: Yerleşik alanlar.
  • Milieu: Ortam; fizikî ve toplumsal bileşenlerin etkileşim sahası.
  • Genre de vie: Yaşam tarzı; ekonomik–toplumsal pratikler bütünü.
  • Sirkülasyon: İnsan–mal–bilgi akışları ve etkileşim ağları.
  • CBS (GIS): Coğrafi Bilgi Sistemleri.
  • UA (RS): Uzaktan Algılama.

Kaynakça Notu

Bu ders notu, “Coğrafyanın Kısa Serüveni — Coğrafyanın Tanımı, Gelişimi ve Tarihsel Yolculuğu (Sabri Karadoğan)” adlı kitapçık içeriği esas alınarak yapılandırılmıştır.